Thanh Tịnh Đạo dễ hiểu

Một đêm ở Sāvatthī, một vị thiên tử đến gặp Đức Phật với câu hỏi đang làm mình bứt rứt. Câu hỏi ấy, và câu trả lời bốn dòng của Đức Phật, là hạt giống của cả bộ Visuddhimagga.

"Mớ rối" là gì?

Chú giải nói ngắn gọn: mớ rối (jaṭā) là tên gọi của tham ái (taṇhā). Tham ái khởi lên đi khởi lên lại trên các cảnh sắc, thinh, hương…, từ thấp đến cao, đan vào nhau như cành lá của một bụi tre. Gọi là "rối bên trong, rối bên ngoài" vì nó khởi lên với đồ dùng của mình và của người, thân mình và thân người, các xứ bên trong (mắt, tai…) và bên ngoài (sắc, thinh…).

Sáu thứ để gỡ rối: ví dụ người phát bụi tre

Theo Chú giải, câu kệ nêu đủ sáu pháp: giới, định (gọi bằng chữ "tâm"), ba loại tuệ và tinh tấn. Rồi Ngài Buddhaghosa đưa ra một hình ảnh rất dễ nhớ: một người đứng vững trên mặt đất, giơ con dao đã mài bén, phát quang một bụi tre lớn.

Chữ "tuệ" xuất hiện ba lần trong câu kệ. Sapañño là tuệ có từ lúc tái sinh bằng tâm tam nhân, do nghiệp quá khứ, nên "không còn gì phải làm" với nó. Paññā trong "tu tập tâm và tuệ" là tuệ minh sát. Nipako là tuệ quản lý mọi việc (sabbakiccapariṇāyikā): biết giữ đề mục, biết lúc nào nên làm gì. Sớ giải kể ra những việc ấy: học đề mục, hỏi thầy, bắt đầu tu, cách tác ý, làm cho kỹ, làm liên tục, chọn điều thích hợp, khéo về tướng, quân bình các quyền…

Chú giải nói thêm: vị ấy gỡ mớ rối vào sát-na đạo; vào sát-na quả, vị ấy đã gỡ xong, trở thành bậc đáng cúng dường bậc nhất của thế gian cùng chư thiên.

Thanh tịnh là gì, đạo là gì?

Ngài Buddhaghosa còn lưu ý: trong kinh, con đường thanh tịnh được Đức Phật dạy theo nhiều cách. Có chỗ chỉ nói thiền quán ("Khi lấy tuệ thấy các hành là vô thường…", Dhp 277), có chỗ nói thiền và tuệ (Dhp 372), có chỗ nói nghiệp và minh, có chỗ nói Tứ niệm xứ ("Đây là con đường độc nhất…"). Riêng câu kệ Gỡ Rối thì dạy theo giới, định, tuệ, và cả bộ sách được dựng trên khung ba phần ấy.

Chín cái "bộ ba" giấu trong câu kệ

Chú giải chỉ ra rằng chỉ ba chữ giới, định, tuệ đã chứa nhiều bộ ba quen thuộc của Phật pháp. Đọc bảng này theo hàng ngang để thấy mỗi học đối trị một tầng phiền não sâu hơn.

Bảy cỗ xe trạm: khung của phần Tuệ

Trong Kinh Trạm Xe (Rathavinītasutta, MN 24), Ngài Puṇṇa Mantāniputta giải thích cho Ngài Sāriputta: vua Pasenadi có việc gấp ở Sāketa, cho đặt bảy cỗ xe trạm dọc đường từ Sāvatthī. Vua lên xe thứ nhất, đến xe thứ hai thì xuống xe thứ nhất… đến xe thứ bảy thì vào tới cổng nội cung. Mỗi xe chỉ có ích để đến xe kế tiếp; không xe nào là kinh thành.

Muốn thấy cả con đường trong một hình, từng tầng một: mở Bảo tháp bảy thanh tịnh, bấm vào từng tầng từ nền giới đến Níp-bàn.

Đất, rễ và thân của tuệ

Ở đầu phần Tuệ (chương 14), Ngài Buddhaghosa vẽ lại bản đồ bằng hình ảnh một cái cây. Bản đồ này giải thích vì sao các chương 14–17 toàn là "lý thuyết": đó là đất mà người tu phải quen trước bằng học và hỏi.

Ba tầng tư liệu trong sách này

Hai cỗ xe vào tuệ

Một câu hỏi lớn của người học Thanh Tịnh Đạo: có bắt buộc đắc thiền trước khi tu quán không? Sớ giải, khi giải thích chữ "tu tập tâm và tuệ", trả lời bằng hai hạng hành giả:

Đào sâu: con đường được dạy theo nhiều cáchVism §3 · năm cách trình bày "con đường thanh tịnh"

So panāyaṃ visuddhimaggo katthaci vipassanāmattavaseneva desito.§3	Con đường thanh tịnh này, có chỗ được dạy chỉ bằng thiền quán (ví dụ Dhp 277: "Các hành là vô thường…").
Katthaci jhānapaññāvasena.§3	Có chỗ bằng thiền và tuệ ("Ai có thiền và tuệ, người ấy gần Níp-bàn", Dhp 372).
Katthaci kammādivasena.§3	Có chỗ bằng nghiệp, minh, pháp, giới, đời sống cao thượng (MN 143; SN 1.48).
Katthaci sīlādivasena.§3	Có chỗ bằng giới, tuệ, định, tinh tấn (SN 1.96).
Katthaci satipaṭṭhānādivasena.§3	Có chỗ bằng Tứ niệm xứ ("Đây là con đường độc nhất để chúng sinh được thanh tịnh…", DN 22).
Imasmiṃ pana pañhābyākaraṇe sīlādivasena desito.§3	Còn trong lời đáp câu hỏi này, con đường được dạy theo giới, định, tuệ.

Sớ giải bổ sung thêm bốn bộ ba nữa mà giới, định, tuệ "làm hiển lộ": ba sự viễn ly (thân, tâm, sanh y), ba thiện căn (vô sân, vô tham, vô si), ba cửa giải thoát (vô tướng, vô nguyện, không) và ba quyền siêu thế. Bạn có thể mở Sớ giải §5 trong khung nguyên văn bên dưới để đọc.

Chánh tạng SN 1.23; MN 24; Dhp 277, 372Chú giải Vism §1–5, §430Sớ giải Paramatthamañjūsā §4–5

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga phần mở đầu · NidānādikathāBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §1–5 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, NidānādikathāSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Bảy câu hỏi làm khung cho chương

Ngài Buddhaghosa mở chương bằng bảy câu hỏi rồi trả lời lần lượt. Bạn có thể dùng bảy câu này như một "đề cương" để tự ôn.

1 · Giới là gì: bốn mặt của giới

2 · Vì sao gọi là "giới"?

Chữ sīla được giải bằng động từ sīlana, có hai nghĩa: sắp đặt (samādhāna): thân nghiệp, khẩu nghiệp không tán loạn, ngay ngắn; và nâng đỡ (upadhāraṇa): làm nền cho các thiện pháp đứng lên. Các nhà ngữ pháp chỉ công nhận hai nghĩa này. Có người còn giải là "cái đầu" (siraṭṭha) hay "mát mẻ" (sītalaṭṭha).

3 · Bốn câu định nghĩa: công cụ dùng suốt Thanh Tịnh Đạo

Ở đây Thanh Tịnh Đạo lần đầu dùng cách định nghĩa bốn mặt mà về sau sẽ dùng cho mọi pháp, từ thiền chi đến 28 sắc, 52 tâm sở. Ngài Pa-Auk cũng dạy thiền sinh phân biệt danh sắc đúng theo bốn mặt này (chương 18).

4 · Lợi ích của giới

Lợi ích đầu tiên Đức Phật nói với Ngài Ānanda là không hối hận: "Này Ānanda, các thiện giới có không hối hận là mục đích, không hối hận là lợi ích" (AN 11.1). Không hối hận dẫn đến hân hoan, hỷ, tịnh, lạc, định, rồi thấy biết như thật. Với người tại gia, kinh Đại Bát Niết-bàn kể năm lợi ích: có tài sản nhờ không phóng dật, tiếng tốt lan xa, tự tin giữa mọi hội chúng, chết không mê loạn, sinh lên cõi lành.

5 · Giới có mấy loại?

Thanh Tịnh Đạo chia giới theo nhiều cách, từ một đến năm loại. Bấm từng cách chia để xem. Đừng cố thuộc hết; hãy để ý những cách chia giúp bạn soi lại động cơ giữ giới của chính mình (ví dụ: giữ giới vì muốn lên cõi trời là "giới nương tham ái").

6 · Bốn giới thanh tịnh

Đây là cách chia quan trọng nhất, vì chương 18 định nghĩa giới thanh tịnh (sīlavisuddhi), trạm xe thứ nhất, chính là bốn giới này được giữ thật trong sạch. Mỗi giới cần một "sức" riêng để giữ.

7 · Giới trong sạch

Giới được làm trong sạch bằng cách giữ không rách, không thủng…; khi lỡ phạm thì sám hối, làm lại cho đúng (katapaṭikamma). Thanh Tịnh Đạo cũng nhắc người tu phải thấy hại của phạm giới và lợi của giữ giới, như chim kikī giữ trứng, như con bò yak giữ đuôi. Sớ giải kể: chim kikī thà bỏ mạng chứ không bỏ trứng; bò yak bị thợ săn đuổi, đuôi vướng bụi gai, thà mất mạng chứ không bỏ đuôi.

Ngay sau câu kệ, Thanh Tịnh Đạo kể chuyện vị trưởng lão bị cướp trói bằng dây leo trong rừng Mahāvattani. Vì không muốn phạm giới làm hại cây cỏ, ngài không giật đứt dây, nằm yên phát triển thiền quán suốt bảy ngày và chứng quả Bất lai. Một vị khác ở Tambapaṇṇi bị trói bằng dây leo pūtilatā; khi lửa rừng cháy tới, ngài vẫn không cắt dây, khởi quán và nhập Níp-bàn ngay lúc ấy.

Đào sâu: nguyên văn các ý chínhVism §6–21 · đặc tính, ô nhiễm, cách giữ bốn giới

Kiṃ sīlaṃ, kenaṭṭhena sīlaṃ, kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, kimānisaṃsaṃ sīlaṃ, katividhaṃ cetaṃ sīlaṃ, ko cassa saṃkileso, kiṃ vodānanti.§6	Giới là gì, theo nghĩa nào gọi là giới, đặc tính, phận sự, biểu hiện, nhân gần của nó là gì, giới có lợi ích gì, giới có mấy loại, cái gì làm nó ô nhiễm, cái gì làm nó trong sạch?
Sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassa, bhinnassāpi anekadhā; Sanidassanattaṃ rūpassa, yathā bhinnassanekadhā.§8	Đặc tính của giới là sự "sắp đặt, nâng đỡ", dù giới chia làm nhiều loại; như "có thể thấy" là đặc tính của sắc, dù sắc chia làm nhiều loại.
Hirottappe hi sati sīlaṃ uppajjati ceva tiṭṭhati ca. Asati neva uppajjati, na tiṭṭhatīti.§8	Khi có tàm quý thì giới sinh và đứng vững; khi không có thì giới không sinh, không đứng.
Evametasmiṃ catubbidhe sīle saddhāya pātimokkhasaṃvaro sampādetabbo.§19	Trong bốn loại giới ấy, giới bổn phải được làm tròn bằng tín.
Yathā ca pātimokkhasaṃvaro saddhāya, evaṃ satiyā indriyasaṃvaro sampādetabbo.§19	Như giới bổn bằng tín, thu thúc lục căn phải được làm tròn bằng niệm.
Yathā ca vīriyena ājīvapārisuddhi, tathā paccayasannissitasīlaṃ paññāya sampādetabbaṃ.§19	Như nuôi mạng chân chánh bằng tấn, giới quán xét vật dụng phải được làm tròn bằng tuệ.
Yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti, tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma hoti.§21	Ai phạm học giới đầu hoặc cuối trong bảy nhóm tội, giới của người ấy gọi là "rách", như tấm vải rách ở mép.

Sớ giải Paramatthamañjūsā giải thích kỹ vì sao giới bổn "vượt tầm của đệ tử": chỉ Đức Phật mới chế định được học giới, nên người giữ phải dựa vào niềm tin nơi Ngài. Mở "Sớ giải §19" trong khung nguyên văn bên dưới để đọc.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 1 · SīlaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §5–21 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, SīlaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Vì sao có chương này?

Chương 1 nói giới cần được làm trong sạch. Chương 2 trao thêm công cụ: các phẩm chất như ít muốn, biết đủ, giảm trừ, độc cư, tinh tấn như nước rửa sạch vết bẩn của giới. Khi đã đứng vững trên "ba truyền thống bậc Thánh" xưa (biết đủ với y, với vật thực, với chỗ ở), vị tu sẽ xứng đáng với truyền thống thứ tư: vui trong tu tập (bhāvanārāmatā).

Nghĩa chữ "đầu-đà"

Dhuta là "đã rũ" (như rũ bụi), aṅga là "chi phần, nguyên nhân". Thanh Tịnh Đạo giải ba cách: đó là chi phần của vị tỳ khưu đã rũ sạch phiền não nhờ thọ trì; hoặc chi phần của trí rũ bỏ phiền não; hoặc vừa "rũ bỏ" vì gạt đi điều đối nghịch, vừa là "chi phần" của sự thực hành.

Mười ba hạnh

Bấm vào từng hạnh để xem câu thọ trì, ba bậc, khi nào bị phá và lợi ích. Dùng nút lọc để xem hạnh nào hợp với ai.

Ba hạnh "đầu nhóm"

Thanh Tịnh Đạo gom 13 hạnh lại còn 8: ba hạnh "đầu nhóm" (sīsaṅga) và năm hạnh riêng lẻ. Giữ hạnh đầu nhóm thì tự nhiên giữ luôn các hạnh trong nhóm:

Cũng có thể gom thành 4 nhóm: 2 về y, 5 về vật thực, 5 về chỗ ở, 1 về tinh tấn (chỉ ngồi không nằm). Hoặc 2 nhóm: 12 hạnh nương vật dụng, 1 hạnh nương tinh tấn. Và rốt cuộc chỉ là một: tư thọ trì.

Ai nên giữ, ai không nên?

Thanh Tịnh Đạo còn phân biệt người "rũ bỏ" (tự giữ) và người "nói về rũ bỏ" (khuyên người khác giữ): Ngài Bākula tự giữ mà không khuyên ai; Upananda chỉ khuyên người mà tự mình không giữ; Lāḷudāyī không làm cả hai; Ngài Sāriputta làm đủ cả hai.

Đào sâu: đầu-đà không thể là bất thiệnVism §37 · tranh luận về tam đề thiện

Có người dẫn kinh "kẻ ác dục, bị dục chi phối mà ở rừng" để nói đầu-đà có thể bất thiện. Thanh Tịnh Đạo đáp: người ác dục vẫn có thể ở rừng, nhưng đầu-đà là chi phần của người đã rũ phiền não, mà không ai rũ được phiền não bằng tâm bất thiện. Nên đầu-đà chỉ có thể là thiện (của phàm phu, bậc hữu học) hoặc vô ký (của bậc A-la-hán).

Sabbāneva hi dhutaṅgāni sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ vasena siyā kusalāni, siyā abyākatāni, natthi dhutaṅgaṃ akusalanti.§37	Mọi hạnh đầu-đà, tùy theo bậc hữu học, phàm phu hay lậu tận, có thể là thiện, có thể là vô ký; không có hạnh đầu-đà nào là bất thiện.
Appicchatā, santuṭṭhitā, sallekhatā, pavivekatā, idamatthitāti ime dhutaṅgacetanāya parivārakā pañca dhammā.§37	Ít muốn, biết đủ, giảm trừ, độc cư, "chỉ cần chừng ấy": năm pháp này tháp tùng tư thọ trì đầu-đà.
Byāsato pana bhikkhūnaṃ terasa, bhikkhunīnaṃ aṭṭha, sāmaṇerānaṃ dvādasa, sikkhamānasāmaṇerīnaṃ satta, upāsakaupāsikānaṃ dveti dvācattālīsa honti.§37	Kể rộng: tỳ khưu 13, tỳ khưu ni 8, sa-di 12, thức-xoa-ma-na và sa-di ni 7, cận sự nam nữ 2; tổng cộng 42.

Thanh Tịnh Đạo giải thích thêm: ít muốn và biết đủ là vô tham; giảm trừ và độc cư thuộc cả vô tham lẫn vô si; "chỉ cần chừng ấy" chính là trí. Vô tham rũ bỏ tham với vật bị từ chối; vô si rũ bỏ cái si che lấp sự nguy hại của chúng. Vô tham còn rũ bỏ cực đoan hưởng thụ, vô si rũ bỏ cực đoan khổ hạnh quá mức.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 2 · DhutaṅganiddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §21–37 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, DhutaṅganiddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Định là gì?

Chương 3 mở đầu phần Định bằng tám câu hỏi, giống chương giới: định là gì, theo nghĩa nào, bốn mặt, mấy loại, ô nhiễm, trong sạch, tu thế nào, lợi ích gì. Câu trả lời ngắn nhất:

Các loại định đáng nhớ

Mười chướng ngại cần cắt

Thiện tri thức và hai loại đề mục

Thiện tri thức trọn vẹn nhất là chính Đức Phật: "Này Ānanda, nhờ Ta làm thiện tri thức, chúng sinh bị sinh chi phối được thoát khỏi sinh." Khi Ngài đã nhập diệt, Thanh Tịnh Đạo xếp thứ tự người nên tìm: bậc A-la-hán, Bất lai, Nhất lai, Nhập lưu, phàm phu đắc thiền, người thuộc ba tạng, hai tạng, một tạng; ít nhất là người thuộc một bộ kinh kèm Chú giải và biết hổ thẹn: "người biết hổ thẹn sẽ giữ gìn [truyền thống]".

Sáu tánh

Tánh (cariyā) là khuynh hướng nổi trội. Theo các vị Chú giải sư, tánh do nghiệp tạo tái sinh quyết định: lúc tạo nghiệp, nếu tham mạnh mà vô tham yếu thì người ấy sinh ra hay tham; nếu vô si mạnh thì có trí "như kim cương"… (Vism §44, dẫn Atthasālinī). Thanh Tịnh Đạo nêu sáu tánh, xếp thành ba cặp "tương tự" vì có cùng một kiểu vận hành: tham ở phía bất thiện giống tín ở phía thiện (cùng "dính", cùng tìm kiếm phẩm chất); sân giống tuệ (cùng không bám, cùng tìm lỗi); si giống tầm (cùng lăng xăng, không đứng yên).

Tánh tín dùng chỗ ở như tánh sân, thêm các đề mục tùy niệm. Tánh tuệ thì không có chỗ nào là không thích hợp (Vism §46).

Bốn mươi đề mục theo mười cách xét

Thanh Tịnh Đạo xét 40 đề mục theo mười cách: số lượng, đưa đến cận định hay an chỉ, mấy tầng thiền, vượt qua gì, có mở rộng được không, loại cảnh, cõi nào tu được, nắm bằng giác quan nào, làm duyên cho gì, hợp tánh nào. Chọn một cách xét để tô sáng các đề mục tương ứng.

Thanh Tịnh Đạo nhắc: ghép tánh với đề mục là nói theo cách "đối trị thẳng" và "rất thích hợp". Không có pháp tu thiện nào lại không dẹp tham… hay không giúp tín…. Kinh Meghiya dạy một người tu cả bốn: bất tịnh để bỏ tham, từ để bỏ sân, hơi thở để cắt tầm, vô thường để nhổ ngã mạn. Vì vậy "đừng dính vào câu chữ, hãy tìm ý nghĩa".

Hiến mình và tâm nguyện

Trước khi xin đề mục, người tu hiến mình cho Đức Phật: "Bạch Thế Tôn, con xin hiến thân này cho Ngài", để khi gặp cảnh đáng sợ ở nơi vắng vẻ thì không sợ; và hiến mình cho thầy để được dạy dỗ, không tự ý bỏ đi. Thanh Tịnh Đạo kể ba vị đến xin trưởng lão Cūḷapiṇḍapātika Tissa: một vị nói dám nhảy xuống vực trăm sải, một vị dám mài thân trên đá đến hết, một vị dám nín thở đến chết; trưởng lão thấy "các vị này có khả năng", trao đề mục, cả ba đều đắc A-la-hán.

Người tu cũng phải có sáu tâm nguyện như các vị Bồ-tát: không tham, không sân, không si, thích xuất ly, thích độc cư, thích thoát ly; và hướng về định, hướng về Níp-bàn. Còn người thầy, nếu không có tha tâm thông, thì hỏi: "Con thuộc tánh gì? Pháp nào hay khởi lên? Tác ý điều gì thì dễ chịu? Tâm nghiêng về đề mục nào?"

Đào sâu: nguyên văn mười cách xétVism §47 · các câu then chốt

Ṭhapetvā kāyagatāsatiñca ānāpānassatiñca avasesā aṭṭha anussatiyo, āhāre paṭikūlasaññā, catudhātuvavatthānanti imāneva hettha dasakammaṭṭhānāni upacāravahāni. Sesāni appanāvahāni.§47	Trừ niệm thân và niệm hơi thở, tám tùy niệm còn lại, tưởng vật thực bất tịnh và phân biệt tứ đại: mười đề mục này chỉ đưa đến cận định. Các đề mục còn lại đưa đến an chỉ.
Imesu cattālīsāya kammaṭṭhānesu dasa kasiṇāneva vaḍḍhetabbāni.§47	Trong 40 đề mục, chỉ mười kasiṇa là nên mở rộng.
Upekkhābrahmavihāro, cattāro āruppāti imāni cettha na ādikammikena gahetabbāni.§47	Xả phạm trú và bốn vô sắc thì người mới bắt đầu không nên nhận.
Rāgādīnaṃ pana avikkhambhikā saddhādīnaṃ vā anupakārā kusalabhāvanā nāma natthi.§47	Không có pháp tu thiện nào lại không đè nén tham… hay không hỗ trợ tín….
Imāhaṃ bhagavā attabhāvaṃ tumhākaṃ pariccajāmī.§48	Bạch Thế Tôn, con xin hiến thân này cho Ngài.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 3 · KammaṭṭhānaggahaṇaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §37–50 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, KammaṭṭhānaggahaṇaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Chuẩn bị: chỗ ở và những việc nhỏ

Thanh Tịnh Đạo kể 18 lỗi của chỗ ở không thích hợp: chùa quá lớn, quá mới, quá cũ, gần đường lớn, gần hồ nước, gần chỗ có rau lá, có hoa, có quả, được nhiều người ưa chuộng, gần thành phố, gần chỗ lấy củi, gần ruộng, có người không hợp, gần bến cảng, ở vùng biên địa, ở biên giới hai nước, có cảnh không thích hợp (kể cả phi nhân), và không có thiện tri thức. Chỗ ở thích hợp có năm chi: không xa không gần làng, ngày ít người, đêm yên tĩnh; ít muỗi mòng gió nắng; dễ có bốn vật dụng; và có các vị trưởng lão đa văn để hỏi pháp (AN 10.11).

Rồi cắt "chướng ngại nhỏ": cắt tóc móng, vá y, nhuộm y, rửa bát, lau giường ghế. Chuyện nhỏ, nhưng một chỗ ở bừa bộn làm tâm cũng bừa bộn.

Làm kasiṇa và nhìn đúng cách

Người tu niệm thầm "đất, đất" (pathavī pathavī); có thể dùng bất cứ tên nào của đất (mahī, medinī, bhūmi, vasudhā, vasundharā) miễn hợp với tưởng của mình. Lúc mở mắt, lúc nhắm mắt mà hướng tâm; làm trăm lần, nghìn lần, nhiều hơn nữa cho đến khi tướng học sinh.

Ba tướng

Tướng tợ rất khó có, nên phải giữ nó "như hoàng hậu giữ thai của vị Chuyển luân vương". Giữ bằng cách tránh bảy điều không thích hợp và dùng bảy điều thích hợp: chỗ ở, làng khất thực, lời nói, người, vật thực, thời tiết, oai nghi. Mỗi thứ thử trong ba ngày: thứ nào làm tâm chưa định thì định, tâm đã định thì vững hơn, là thích hợp.

Mười điều khéo để vào an chỉ

Năm ví dụ trong Vism §68 cùng nói một điều: khi tướng tợ đã hiện, cố quá thì tâm rơi vào phóng dật, buông quá thì rơi vào biếng nhác. Phải giữ tinh tấn quân bình.

Lộ trình đắc thiền: một sát-na quyết định

Khi đến lúc an chỉ, hữu phần dứt, một tâm khai ý môn lấy kasiṇa đất làm cảnh, rồi bốn hoặc năm tâm đổng lực cùng cảnh ấy. Tâm cuối cùng là tâm thiền sắc giới; các tâm trước là tâm dục giới. Vism §69 nói rõ: lần đầu an chỉ, tâm thiền chỉ kéo dài một sát-na, rồi rơi vào hữu phần. Ngài Pa-Auk vẽ đúng lộ trình này trong Bảng 1a.

Năm chi của sơ thiền

Sơ thiền "lìa năm chi, đủ năm chi": lìa năm triền cái, có năm chi thiền. Mỗi chi thiền đối trị một triền cái, theo lời trong Peṭakopadesa được Vism dẫn:

Hỷ có năm mức: tiểu hỷ làm dựng lông; sát-na hỷ như chớp lóe; hỷ từng đợt như sóng vỗ bờ; hỷ thăng thiên mạnh đến nhấc bổng thân lên không (như trưởng lão Mahātissa ở Puṇṇavallika và một thiếu nữ ở làng Vattakālaka); hỷ sung mãn thấm khắp thân như bọng nước căng. Hỷ chín muồi sinh khinh an, khinh an sinh lạc, lạc sinh định.

Giữ thiền lâu, mở rộng tướng, năm thuần thục

Mới đắc thì thiền chưa bền. Thanh Tịnh Đạo dạy ghi nhận "điều kiện" lúc đắc như người bắn cung ghi nhận thế đứng, cây cung, dây, mũi tên của lần bắn trúng sợi lông; và như người đầu bếp nhớ món vua thích. Muốn thiền bền, phải dẹp sạch các pháp chướng ngại trước khi nhập. Rồi mở rộng tướng tợ từng bước có giới hạn, "như người cày ruộng vạch ranh rồi cày bên trong, như chư Tăng kết giới theo từng mốc", hay như chim thiên nga con tập bay từng quãng ngắn rồi mới bay đến mặt trời mặt trăng.

Đừng vội lên nhị thiền khi chưa thuần thục sơ thiền. Vism dẫn ví dụ con bò núi ngu ngốc (AN 9.35): chân trước chưa đứng vững đã nhấc chân sau, không đến được đồng cỏ mới mà cũng không về được chỗ cũ.

Muốn lên nhị thiền, người tu xuất khỏi sơ thiền đã thuần thục, thấy lỗi: "thiền này gần với triền cái, tầm và tứ thô nên chi thiền yếu", thấy nhị thiền an tịnh hơn, rồi chú tâm lại vào tướng tợ. Cứ thế lên tam thiền (bỏ hỷ), tứ thiền (bỏ lạc, chỉ còn xả và nhất tâm).

Đào sâu: mười loại xả và những câu then chốtVism §57, §58, §69, §84 · Sớ giải §70

Paṭibhāganimittaṃ thavikato nihatādāsamaṇḍalaṃ viya sudhotasaṅkhathālaṃ viya valāhakantarā nikkhantacandamaṇḍalaṃ viya meghamukhe balākā viya uggahanimittaṃ padāletvā nikkhantamiva tato sataguṇaṃ sahassaguṇaṃ suparisuddhaṃ hutvā upaṭṭhāti.§57	Tướng tợ hiện ra như phá vỡ tướng học mà ra, trong sạch gấp trăm, gấp nghìn lần: như mặt gương lấy ra khỏi bao, như đĩa xà cừ rửa sạch, như vầng trăng ra khỏi mây, như đàn hạc trước mây đen.
Kevalañhi samādhilābhino upaṭṭhānākāramattaṃ saññajametanti.§57	Nó chỉ là cách hiện ra đối với người được định, sinh từ tưởng.
Upacāre aṅgāni na thāmajātāni honti.§58	Trong cận định, các chi chưa có sức mạnh.
Sā ca pana ekacittakkhaṇikāyeva.§69	Và [lần an chỉ đầu tiên] ấy chỉ kéo dài một sát-na tâm.

Mười loại xả (Vism §84)

Khi giải chữ "xả" của tam thiền, Thanh Tịnh Đạo phân biệt mười loại: xả sáu chi (của bậc lậu tận trước sáu cảnh), xả phạm trú, xả giác chi, xả tinh tấn, hành xả, thọ xả, xả minh sát, xả trung tính (tatramajjhattatā), xả thiền, xả thanh tịnh. Trong đó xả sáu chi, phạm trú, giác chi, trung tính, thiền, thanh tịnh thật ra là một: tâm sở trung tính, chỉ khác theo hoàn cảnh, như một người lần lượt là cậu bé, thanh niên, ông già, tướng quân, vua. Hành xả và xả minh sát cũng là một: tuệ, chia hai theo phận sự.

Sớ giải ở §70 giải thích vì sao mỗi chi thiền đối trị đúng triền cái ấy: định đối trị tham dục vì "trói" tâm đang bị nhiều cảnh mời gọi lại một chỗ; hỷ đối trị sân vì cùng một tính với niềm vui; tầm đối trị hôn trầm vì "khởi động" tâm… Mở "Sớ giải §70" trong khung nguyên văn bên dưới.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 4 · PathavīkasiṇaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §50–90 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, PathavīkasiṇaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Mười kasiṇa

Bấm từng kasiṇa để xem: người có duyên từ kiếp trước khởi tướng thế nào, người chưa có duyên làm kasiṇa ra sao, tướng học và tướng tợ khác nhau thế nào, kasiṇa làm nền cho thần thông nào, và Ngài Pa-Auk hướng dẫn ra sao.

Những điều chung cho mọi kasiṇa

Đào sâu: nguyên văn về tướng của các kasiṇaVism §91–99

Paṭibhāganimittaṃ pana nipparipphandaṃ ākāse ṭhapitamaṇitālavaṇṭaṃ viya maṇimayādāsamaṇḍalamiva ca hutvā upaṭṭhāti.§91 · nước	Tướng tợ hiện ra bất động, như cây quạt ngọc đặt giữa không trung, như mặt gương ngọc.
Paṭibhāganimittaṃ niccalaṃ ākāse ṭhapitarattakambalakkhaṇḍaṃ viya suvaṇṇatālavaṇṭaṃ viya kañcanatthambho viya ca upaṭṭhāti.§92 · lửa	Tướng tợ hiện ra bất động, như mảnh chăn đỏ đặt giữa không trung, như quạt vàng, như cột vàng.
Idha uggahanimittavaḍḍhanato otāritamattassa pāyāsassa usumavaṭṭisadisaṃ calaṃ hutvā upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ sannisinnaṃ hoti niccalaṃ.§93 · gió	Ở đây tướng học hiện ra chuyển động, như hơi nóng cuộn lên từ cơm sữa vừa nhấc khỏi bếp. Tướng tợ thì lắng yên, bất động.
Paṭibhāganimittaṃ ghanavippasannaālokapuñjasadisaṃ.§98 · ánh sáng	Tướng tợ giống một khối ánh sáng dày đặc, trong suốt.
Idha uggahanimittaṃ saddhiṃ bhittipariyantādīhi chiddasadisameva hoti, vaḍḍhiyamānampi na vaḍḍhati. Paṭibhāganimittamākāsamaṇḍalameva hutvā upaṭṭhāti, vaḍḍhiyamānañca vaḍḍhati.§99 · hư không	Ở đây tướng học giống cái lỗ cùng với mép vách…, mở rộng cũng không rộng ra. Tướng tợ hiện ra chỉ là vòng hư không, và mở rộng thì rộng ra.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 5 · SesakasiṇaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §90–101 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, SesakasiṇaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Mười trạng thái của tử thi

Đi đến chỗ có tử thi

Thanh Tịnh Đạo dặn rất cụ thể, vì đây là đề mục có thể nguy hiểm:

Nắm tướng theo mười một cách

Người đã từng tu đề mục này dưới các Đức Phật quá khứ thì nhìn đến đâu tướng tợ hiện đến đó. Người chưa có duyên thì nắm theo sáu cách đầu; vẫn chưa được thì thêm năm cách sau. Nếu nắm tại chỗ chưa xong thì về chỗ ở, vẫn giữ đề mục trên suốt đường về; ai hỏi đường hay hỏi ngày thì vẫn trả lời tử tế, đừng im lặng vì nghĩ "ta đang tu".

Vì sao chỉ đến sơ thiền, và vì sao lại có hỷ?

Mười bất tịnh khác nhau về dạng, nhưng chung một đặc tính: bẩn, hôi, đáng ghê, đáng nhờm. Và đặc tính ấy hiện ra cả trên thân người đang sống: với trưởng lão Mahātissa khi thấy hàm răng một thiếu phụ (chương 1), với vị sa-di thị giả của trưởng lão Saṅgharakkhita khi nhìn nhà vua ngồi trên lưng voi.

Đào sâu: nguyên vănVism §105, §117, §119, §121

Uggahanimittaṃ virūpaṃ bībhacchaṃ bheravadassanaṃ hutvā upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana yāvadatthaṃ bhuñjitvā nipanno thūlaṅgapaccaṅgapuriso viya.§117	Tướng học hiện ra xấu xí, ghê tởm, đáng sợ. Còn tướng tợ thì như một người tay chân to lớn nằm nghỉ sau khi ăn no.
Taṃ pana vaṇṇato setanti olokentassa na upaṭṭhāti, odātakasiṇasambhedo hoti. Tasmā aṭṭhikanti paṭikkūlavaseneva oloketabbaṃ.§119	Nhưng ai nhìn [bộ xương] theo màu là "trắng" thì [tướng bất tịnh] không hiện, mà lẫn sang kasiṇa trắng. Vì vậy hãy nhìn nó là "xương" theo cách đáng ghê.
Dubbalattā ārammaṇassa vitakkabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hutvā tiṭṭhati, vinā vitakkena na sakkā ṭhapetuṃ, tasmā paṭhamajjhānamevettha hoti, na dutiyādīni.§121	Vì cảnh yếu, tâm chỉ nhất cảnh và đứng vững nhờ sức của tầm; không có tầm thì không giữ được; vì vậy ở đây chỉ có sơ thiền, không có nhị thiền trở lên.
Aṭṭhikaṃ sarīraṭṭhīnaṃ paṭikkūlabhāvappakāsanato dantasampattirāgino sappāyanti.§121	Bộ xương, vì phơi bày tính đáng ghê của xương, thích hợp với người tham đắm hàm răng đẹp.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 6 · AsubhakammaṭṭhānaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §101–122 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, AsubhakammaṭṭhānaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Niệm Phật: chín ân đức

Thanh Tịnh Đạo giảng từng ân đức theo lối "vì lý do này, vì lý do này mà Ngài là…". Người tu nhớ lý do, không chỉ lặp tên. Bấm vào từng ân đức để xem các lý do.

Năm tùy niệm còn lại

Vì sao chỉ đến cận định?

Chuỗi sinh khởi giống nhau ở cả sáu tùy niệm: nhớ ân đức → tâm ngay thẳng, triền cái lắng → tầm, tứ hướng về ân đức → hỷ → khinh an làm dịu mệt mỏi thân tâm → lạc → tâm định. Kinh Mahānāma gọi đó là "được nghĩa hứng khởi, được pháp hứng khởi, được hân hoan liên hệ đến pháp".

Đào sâu: nguyên vănVism §125, §127, §145, §165–166

Ārakattā arīnaṃ arānañca hatattā paccayādīnaṃ arahattā pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti anussarati.§125	Vì xa lìa, vì đã diệt kẻ thù, vì đã phá nan xe, vì xứng đáng nhận vật dụng…, vì không có chỗ kín để làm điều ác: vì các lý do ấy mà người tu nhớ "Đức Thế Tôn là bậc A-la-hán".
Buddhaguṇānussatiyā ajjhāvutthañcassa sarīrampi cetiyagharamiva pūjārahaṃ hoti.§145	Thân của người ấy, nơi niệm ân đức Phật thường trú, cũng đáng tôn kính như một ngôi tháp.
Imā pana cha anussatiyo ariyasāvakānaññeva ijjhanti.§165	Sáu tùy niệm này chỉ thành tựu [trọn vẹn] nơi các bậc Thánh đệ tử.
Evaṃ santepi parisuddhasīlādiguṇasamannāgatena puthujjanenāpi manasi kātabbā.§166	Dù vậy, phàm phu có giới… trong sạch cũng nên tác ý [các tùy niệm này].

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 7 · ChaanussatiniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §122–166 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, ChaanussatiniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

1 · Niệm chết

"Chết" ở đây là sự dứt mạng quyền trong một đời. Người tu nghĩ "sự chết sẽ đến, mạng quyền sẽ đứt", hoặc chỉ "chết, chết". Nhưng phải nghĩ như lý: nhớ cái chết của người thương thì sầu, của kẻ thù thì vui, của người dưng thì dửng dưng như người thiêu xác, của chính mình thì hoảng sợ. Vì thiếu niệm, tâm khẩn cấp và trí. Nên nhìn những chúng sinh đã chết mà trước kia mình từng thấy lúc họ còn sung túc, rồi đem niệm, khẩn cấp và trí vào việc nhớ "sự chết sẽ đến".

Ngay sau câu này Vism nói thêm: thiền siêu thế, và tầng vô sắc thứ hai, thứ tư, tuy lấy pháp thực tính làm cảnh vẫn đến an chỉ nhờ cách tu đặc biệt. Ngài Pa-Auk dẫn chính đoạn §177 này khi giải thích vì sao thiền tứ đại không thành an chỉ.

2 · Niệm thân: 32 thể

Đề mục này "chưa từng có ngoài thời Đức Phật xuất hiện, ngoài tầm của mọi ngoại đạo". Trong 14 phần của "niệm thân" ở Kinh Niệm Xứ, Thanh Tịnh Đạo chỉ lấy phần 32 thể theo cách tác ý đáng ghê làm đề mục thiền chỉ ở đây. Người mới học trước hết tụng thành tiếng, theo từng nhóm, xuôi rồi ngược, hàng trăm, hàng nghìn, hàng trăm nghìn lần, rồi tụng thầm trong tâm.

Tướng học là màu, dạng, hướng, vị trí, giới hạn của các phần; tướng tợ là tính đáng ghê hiện ra ở mọi mặt. Mỗi phần cho một sơ thiền: trưởng lão Mallaka đắc 32 sơ thiền trên 32 phần. Ai hướng ra bên ngoài thì "người, súc vật đi lại mất dáng chúng sinh, chỉ hiện ra như những đống thể trược".

3 · Niệm hơi thở

Thanh Tịnh Đạo giải đoạn kinh 16 đề mục từng chữ. Bốn đề mục đầu (tứ đề thân) là "đề mục cho người mới bắt đầu"; ba bộ bốn sau dành cho người đã đắc thiền, quán thọ, tâm, pháp.

Tám giai đoạn tu tập

Vism §223 dẫn tám từ của người xưa, mỗi từ là một giai đoạn. Bốn giai đoạn đầu là thiền chỉ; bốn giai đoạn sau đã là tuệ.

Đếm thế nào?

Dưới năm thì tâm bị bó như đàn bò nhốt trong chuồng chật; quá mười thì tâm dựa vào con số; đếm ngắt quãng thì tâm phân vân "đề mục của ta đã đến đỉnh chưa". Lúc đầu đếm chậm như người đong lúa ("một, một"…, nhặt rác rồi mới đếm tiếp), khi hơi thở hiện rõ thì đếm nhanh như người chăn bò đếm bò ra cổng chuồng buổi sáng. Không theo hơi thở vào trong hay ra ngoài; chỉ đặt niệm ở chỗ chạm. Đếm cho đến khi không cần đếm niệm vẫn đứng vững trên hơi thở.

Hơi thở càng tu càng vi tế đến mức "không hiện". Khi ấy đừng đứng dậy đi hỏi thầy. Hãy tự nhắc: hơi thở không có ở thai nhi, người chết đuối, người bất tỉnh, người chết, người nhập tứ thiền, chúng sinh cõi sắc, vô sắc, người nhập diệt; "ngươi không phải những người ấy, ngươi vẫn thở, chỉ vì tuệ yếu nên chưa nắm được". Rồi đặt tâm ở chỗ hơi thở chạm: chóp mũi với người mũi dài, môi trên với người mũi ngắn.

Tướng của hơi thở

"Tướng không giống nhau với mọi người." Với người này như sao, như viên ngọc, như hạt châu; với người kia như hạt bông, như cái dằm gỗ; người khác như sợi dây dài, vòng hoa, cột khói; người khác như mạng nhện giăng, đám mây, đóa sen, bánh xe, vầng trăng, vầng mặt trời. Vì tướng sinh từ tưởng, như một bài kinh hiện ra với vị này như dòng sông núi, với vị kia như rặng cây.

Khi tướng hiện, người tu trình với thầy. Theo các vị tụng Trường Bộ, thầy không nói "đó là tướng" (kẻo trò dừng lại) cũng không nói "không phải" (kẻo trò nản), chỉ bảo "cứ tác ý tiếp". Theo các vị tụng Trung Bộ, thầy nói "đây là tướng, hãy tác ý mãi". Từ đây, tâm đặt trên tướng: giai đoạn an trú (ṭhapanā).

Sau thiền: con đường Vism vạch sẵn

Vism §233, tóm tắt. Mỗi khâu được giảng rộng ở các chương 18–22. Bấm từng khâu để đến chương tương ứng.

4 · Niệm an tịnh

Niệm an tịnh là nhớ Níp-bàn qua các ân đức: "trong mọi pháp hữu vi và vô vi, ly tham được gọi là tối thượng: đó là sự dập tắt kiêu mạn, dứt trừ khát ái, nhổ tận chấp trước, cắt đứt luân hồi, đoạn tận tham ái, ly tham, đoạn diệt, Níp-bàn" (AN 4.34). Như sáu tùy niệm, đề mục này thành tựu trọn vẹn với bậc Thánh, nhưng phàm phu quý sự an tịnh cũng nên tu: "nghe về an tịnh mà tâm cũng tịnh tín". Người tu "ngủ an lạc, thức an lạc, các căn an tịnh".

Đào sâu: nguyên vănVism §223, §229, §233

Gaṇanāti gaṇanāyeva. Anubandhanāti anuvahanā. Phusanāti phuṭṭhaṭṭhānaṃ. Ṭhapanāti appanā. Sallakkhaṇāti vipassanā. Vivaṭṭanāti maggo. Pārisuddhīti phalaṃ. Tesañca paṭipassanāti paccavekkhaṇā.§223	Đếm là đếm. Theo dõi là theo liên tục. Xúc chạm là chỗ chạm. An trú là an chỉ. Quan sát là thiền quán. Chuyển hướng là đạo. Thanh tịnh là quả. Nhìn lại các điều ấy là phản khán.
Phuṭṭhaphuṭṭhokāse pana satiṃ ṭhapetvā bhāventasseva bhāvanā sampajjati.§223	Chỉ người đặt niệm ở chỗ chạm mà tu thì sự tu tập mới thành.
Ime hi dīghanāsikassa nāsāpuṭaṃ ghaṭṭentā pavattanti. Rassanāsikassa uttaroṭṭhaṃ.§229	Với người mũi dài, hơi thở chạm vào cánh mũi; với người mũi ngắn, chạm vào môi trên.
Evaṃ nāmarūpaṃ vavatthapetvā tassa paccayaṃ pariyesati.§233	Sau khi xác định danh sắc như vậy, vị ấy tìm duyên của nó.

Sớ giải giải thích vì sao "hơi thở dài, ngắn" là theo thời gian chứ không theo chiều dài; Ngài Pa-Auk cũng dặn y như vậy. Mở "Sớ giải §219" trong khung nguyên văn bên dưới.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 8 · AnussatikammaṭṭhānaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §166–239 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, AnussatikammaṭṭhānaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Rải từ cho ai trước?

Trước hết thấy hại của sân và lợi của nhẫn, vì "không thể bỏ điều mà mình chưa thấy hại, đạt điều mà mình chưa thấy lợi". Rồi biết rõ ai không nên chọn:

Rải từ cho mình trăm năm cũng không đắc an chỉ. Nhưng nó làm "nhân chứng": "như ta muốn an lạc, sợ khổ, muốn sống, không muốn chết, người khác cũng vậy". Rồi đến bậc thầy, người đáng kính; rồi người rất thân; người dưng; kẻ thù.

Khi cơn giận nổi lên với kẻ thù

Thanh Tịnh Đạo đưa ra một chuỗi phương pháp, cách sau dùng khi cách trước chưa hiệu quả. Bấm "Cách tiếp theo" để đi qua từng cách.

Phá ranh giới

Hãy tưởng tượng bốn người ngồi chung một chỗ: mình, người thương, người dưng, kẻ thù. Cướp đến đòi: "Đưa chúng tôi một vị tỳ khưu để giết lấy máu cúng thần." Nếu nghĩ "hãy bắt người kia", ranh giới chưa phá. Nếu nghĩ "bắt tôi đi, đừng bắt ba vị kia", ranh giới cũng chưa phá, vì vẫn mong điều không lợi cho một người (là mình). Chỉ khi không thấy ai trong bốn người nên đưa cho cướp, tâm đồng đều với cả bốn, mới là phá ranh giới.

Thanh Tịnh Đạo nói: ngay khi phá ranh giới thì người tu "đã được tướng và cận định". Ngài Pa-Auk ghi chú: với tâm từ, "phá ranh giới được gọi là tướng", chỉ là cái tên, thật ra không phải một tướng như của kasiṇa.

Rải tâm 528 lối

Bốn phạm trú đặt cạnh nhau

"Kẻ thù gần" giống phạm trú về bề ngoài nên dễ lẻn vào: tham ái cũng "thấy điểm tốt" như từ; buồn rầu vì mất của cũng "thấy sự mất mát" như bi. "Kẻ thù xa" thì đối nghịch hẳn. Hàng cuối theo Kinh Haliddavasana (SN 46.54): "Ta nói tâm từ giải thoát có tịnh là tối thượng…".

Đào sâu: nguyên vănVism §252, §257, §263, §270

Yadā pana catunnaṃ janānamantare ekampi corānaṃ dātabbaṃ na passati, attani ca tesu ca tīsu janesu samameva cittaṃ pavatteti, kato hoti sīmāsambhedo.§252	Khi trong bốn người không thấy một ai nên giao cho bọn cướp, tâm đối với mình và ba người kia đồng đều như nhau, thì ranh giới đã được phá.
Hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā.§263	Từ có đặc tính là vận hành theo hướng mong lợi ích, phận sự là đem lại lợi ích, biểu hiện là dẹp oán hận, nhân gần là thấy chúng sinh đáng mến.
Kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissanti, dukkhato vā muccissanti, pattasampattito vā na parihāyissantī.§263	Chúng sinh là chủ của nghiệp; theo ý ai mà họ được an lạc, thoát khổ, hay không mất điều tốt đã được? [Nhân gần của xả.]

Vism §272 còn giải một tranh luận: Kinh Tăng Chi (AN 8.63) nói cả bốn vô lượng có thể "có tầm có tứ… có xả". Thanh Tịnh Đạo giải thích đó là lời dạy về "định gốc" được tâm từ dẫn đường, rồi đem định ấy sang các đề mục khác để đạt các tầng thiền; nên không mâu thuẫn với việc từ, bi, hỷ chỉ đến tam thiền.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 9 · BrahmavihāraniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §239–274 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, BrahmavihāraniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Vì sao muốn vượt sắc?

Vì sắc là chỗ dựa của "gậy gộc, dao kiếm, cãi cọ, tranh chấp", và của hàng nghìn bệnh mắt, bệnh tai… (kinh dẫn ở Vism §275, ma. ni. 2.103). Tứ thiền sắc giới đã vượt thân do nghiệp sinh, nhưng sắc kasiṇa vẫn là "hình bóng" của nó. Thanh Tịnh Đạo ví như người sợ rắn chạy trốn, đến chỗ khác thấy lá thốt nốt có vằn, sợi dây, khe đất nứt mà vẫn giật mình, không muốn nhìn.

Bỏ kasiṇa như thế nào?

Người tu mở rộng tướng kasiṇa đến cùng tận vũ trụ hay đến mức tùy ý, rồi tác ý chỗ kasiṇa chiếm là "hư không, hư không" hay "hư không vô biên". "Bỏ" ở đây không phải cuốn lại như cuộn chiếu, không phải nhấc lên như lấy bánh khỏi chảo; chỉ đơn giản là không hướng tâm đến, không tác ý, không xem xét kasiṇa nữa, mà tác ý hư không. Khi tâm vô sắc sinh, người ấy "như người đang nhìn miệng xe, miệng hũ bịt vải màu, gió thổi bay mảnh vải, chỉ còn thấy hư không".

Thanh Tịnh Đạo nói thêm: không chỉ tưởng, mà thọ ở đây cũng "không phải thọ, không phải không thọ", tâm, xúc… cũng vậy; chỉ gọi theo tưởng. Người vào tầng này nghĩ về tầng trước là "an tịnh thay", nhưng không muốn nhập lại nó, như nhà vua ngồi trên voi khen thợ ngà khéo tay mà không hề muốn bỏ ngôi để làm thợ.

Đào sâu: nguyên vănVism §276, §284, §287, §290

Ugghāṭento hi neva kilañjaṃ viya saṃvelleti, na kapālato pūvaṃ viya uddharati.§276	Khi bỏ [kasiṇa], vị ấy không cuộn nó lại như cuộn chiếu, không nhấc nó lên như nhấc bánh khỏi chảo.
Natthi kiñcīti natthi natthi, suññaṃ suññaṃ, vivittaṃ vivittanti evaṃ manasikarontoti vuttaṃ hoti.§284	"Không có gì" nghĩa là tác ý như vầy: "không có, không có", "trống, trống", "vắng, vắng".
Na kevalañcettha saññāva edisī, atha kho vedanāpi nevavedanānāvedanā, cittampi nevacittaṃnācittaṃ, phassopi nevaphassonāphasso.§287	Không chỉ tưởng ở đây như thế; thọ cũng không phải thọ, không phải không thọ; tâm cũng không phải tâm, không phải không tâm; xúc cũng vậy.

Vism §290 dùng hai ví dụ cho việc chi thiền giống nhau mà tầng trên vi tế hơn: lâu đài bốn tầng, mỗi tầng trên có năm dục lạc tinh tế hơn; bốn tấm vải cùng khổ, dệt bằng sợi càng lúc càng mịn, tấm sau mềm và quý hơn tấm trước.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 10 · ĀruppaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §274–293 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, ĀruppaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

1 · Tưởng vật thực bất tịnh

Có bốn loại vật thực: đoàn thực (cơm ăn) nuôi sắc có dưỡng tố thứ tám; xúc thực nuôi ba thọ; tư niệm thực đưa đến tái sinh; thức thực đưa đến danh sắc lúc tái sinh. Đề mục này chỉ xét đoàn thực, theo mười cách:

Khi tâm quán như vậy, tham vị "co rút lại", người tu ăn "như người phải ăn thịt con mình để vượt sa mạc", chỉ để vượt khổ. Lợi ích phụ: liễu tri về dục (năm dục) nhờ liễu tri đoàn thực, liễu tri sắc uẩn, thân hành niệm được viên mãn, tưởng bất tịnh được tăng trưởng.

2 · Phân biệt tứ đại

"Phân biệt" (vavatthāna) nghĩa là xác định rõ theo đặc tính riêng. Kinh dạy hai cách: tóm tắt trong Kinh Đại Niệm Xứ, cho người trí bén; chi tiết trong Kinh Đại Tượng Tích, Kinh Giáo Giới Rāhula, Kinh Phân Biệt Giới, cho người trí không bén.

Người tu xét như thế lặp đi lặp lại "địa giới, thủy giới…", "chỉ là giới, không phải chúng sinh, không phải linh hồn". Không lâu, định sinh khởi, được tuệ soi sáng sự phân loại các giới hỗ trợ, nhưng chỉ là cận định "vì lấy pháp thực tính làm cảnh".

Vism §308 nói tứ đại theo cách tóm tắt bằng tám đặc tính (cứng, thô; kết dính, lỏng; làm chín, nóng; nâng đỡ, đẩy). Ngài Pa-Auk dạy mười hai đặc tính "theo Dhammasaṅgaṇī", thêm các cặp đối: mềm, trơn, nặng, nhẹ, lạnh, để có thể quân bình các giới: khi một đặc tính quá mạnh (thường là cứng, nóng, đẩy) thì chú tâm nhiều hơn vào đặc tính đối nghịch.

Cách chi tiết: 42 phần, bốn lối

3 · Năm lợi ích của định

Đào sâu: Sớ giải về "cận định" của thiền tứ đạiParamatthamañjūsā §308 · Vism §306, §308, §362

Dhātuso paccavekkhato pana sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhati.§306	Nhưng khi quán xét theo các giới thì tưởng chúng sinh biến mất, tâm đứng vững chỉ trên các giới.
Tassevaṃ vāyamamānassa nacireneva dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahito sabhāvadhammārammaṇattā appanaṃ appatto upacāramatto samādhi uppajjati.§308	Người tinh tấn như vậy, không lâu định sinh khởi, được tuệ soi sáng sự phân loại các giới hỗ trợ; vì lấy pháp thực tính làm cảnh nên không đến an chỉ, chỉ là cận định.
Upacārasamādhīti ca ruḷhīvasena veditabbaṃ. Appanaṃ hi upecca cārī samādhi upacārasamādhi, appanā cettha natthi.Sớ giải §308	Và "cận định" ở đây nên hiểu theo cách gọi quen. Vì định vận hành sát cận an chỉ mới gọi là cận định, mà ở đây không có an chỉ.
Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha. Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti.§362	Này các tỳ khưu, hãy tu định. Tỳ khưu có định thì biết như thật.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 11 · SamādhiniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §293–364 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, SamādhiniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Mười bốn cách luyện tâm

Như người thợ vàng nung vàng cho mềm rồi mới làm đồ trang sức, người thợ gốm nhồi đất cho dẻo rồi mới nặn, người tu phải luyện tâm cho "mềm, dễ sử dụng" bằng mười bốn cách trên tám kasiṇa (đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng) và tám thiền chứng. Chọn từng cách để xem đường đi của tâm trên lưới.

Rồi cứ thế: trong số người làm được kasiṇa, một phần trăm, phần nghìn khởi được tướng; trong số đó, một người mở rộng tướng đến an chỉ; một người luyện được mười bốn cách; một người hóa hiện được; một người hóa hiện nhanh; và một người còn che chở được cho người khác, như vị trưởng lão tạo ra mặt đất giữa không trung để chắn trận mưa than do Ma vương gây ra.

Tâm đủ tám chi

Mười loại thần thông

Đào sâu: nguyên vănVism §365–369

Kasiṇānulomato, kasiṇapaṭilomato, kasiṇānulomapaṭilomato, jhānānulomato, jhānapaṭilomato, jhānānulomapaṭilomato, jhānukkantikato, kasiṇukkantikato, jhānakasiṇukkantikato, aṅgasaṅkantito, ārammaṇasaṅkantito, aṅgārammaṇasaṅkantito, aṅgavavatthāpanato, ārammaṇavavatthāpanatoti.§365	Xuôi theo kasiṇa, ngược theo kasiṇa, xuôi ngược theo kasiṇa; xuôi theo thiền, ngược theo thiền, xuôi ngược theo thiền; nhảy cách thiền, nhảy cách kasiṇa, nhảy cách cả thiền và kasiṇa; chuyển chi, chuyển cảnh, chuyển cả chi và cảnh; xác định chi, xác định cảnh.
Imehi cuddasahi ākārehi cittaṃ paridametabbaṃ.§365	Phải luyện tâm theo mười bốn cách này.
Imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ āneñjappattaṃ hoti.§368	Được sáu pháp này nắm giữ thì tâm đạt bất động.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 12 · IddhividhaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §365–399 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, IddhividhaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Thiên nhĩ và tha tâm thông

Thiên nhĩ được luyện bằng cách nghe từ tiếng thô đến tiếng tế, từ gần ra xa: tiếng sư tử, tiếng trống, tiếng người trong chùa, rồi trong làng, rồi xa hơn; "như người đã quen tiếng sáo, tiếng trống nhận ra từng tiếng". Tha tâm thông thì phải có thiên nhãn trước: người tu mở rộng ánh sáng, dùng thiên nhãn nhìn màu máu ở vùng sắc ý vật trong tim người khác để biết tâm người ấy.

Khi thành thạo, không cần nhìn máu nữa, biết thẳng tâm. Mười sáu loại tâm mà tha tâm thông biết là những cặp trong Kinh Niệm Xứ: có tham, không tham; có sân, không sân; có si, không si; co rút, tán loạn; đáo đại, không đáo đại; hữu thượng, vô thượng; định, không định; giải thoát, không giải thoát.

Túc mạng: nhớ ngược về quá khứ

Người tu xuất khỏi tứ thiền nền tảng, nhớ ngược từ việc vừa làm (ngồi xuống), đến việc làm sáng nay, hôm qua, tháng trước, năm trước…, ngược về tâm tục sinh của đời này. Khó nhất là vượt qua chỗ "đứt" giữa tâm tục sinh đời này và tâm tử đời trước; như người chặt cây bằng chiếc rìu bị mẻ, mài lại rìu (nhập thiền lại) rồi chặt tiếp. Ai nhớ được, nhớ cả tên, họ, dung mạo, thức ăn, khổ vui, tuổi thọ.

Thiên nhãn và hai trí phụ

Để có thiên nhãn, người tu dùng một trong ba kasiṇa: lửa, trắng, hay ánh sáng (tốt nhất), mở rộng ở mức cận định, rồi nhìn các hình sắc trong vùng ánh sáng. Ánh sáng tắt thì nhập lại thiền nền tảng, "như người đi đêm với bó đuốc cỏ: đuốc tắt thì quẹt xuống đất cho cháy lại, cháy to hơn; cứ thế cho đến khi mặt trời mọc thì bỏ đuốc".

Thiên nhãn là "chướng ngại cho phàm phu": thấy hình dạng đáng sợ của dạ-xoa, la-sát thì sợ, tâm tán loạn, mất thiền. Phải thận trọng khi nhìn hình sắc (Vism §412).

Cảnh của bảy thắng trí

Phần cuối chương xét cảnh của từng thắng trí theo bốn bộ ba: nhỏ, đáo đại, vô lượng; đạo; quá khứ, vị lai, hiện tại; trong, ngoài. Ví dụ: túc mạng có tám loại cảnh; khi nhớ đạo, quả mình hay người đã chứng trong quá khứ thì cảnh là "vô lượng", nhưng luôn là cảnh quá khứ (Vism §417). Thiên nhĩ chỉ có bốn loại cảnh: âm thanh nhỏ, hiện tại, trong hay ngoài (§415).

Đào sâu: nguyên vănVism §401, §402, §411

Yadā hi somanassacittaṃ vattati, tadā rattaṃ nigrodhapakkasadisaṃ hoti. Yadā domanassacittaṃ vattati, tadā kāḷakaṃ jambupakkasadisaṃ. Yadā upekkhācittaṃ vattati, tadā pasannatilatelasadisaṃ.§401	Khi tâm hỷ khởi thì [máu] đỏ như quả sung chín; khi tâm ưu khởi thì đen như quả trâm chín; khi tâm xả khởi thì trong như dầu mè.
Titthiyā cattālīsaṃyeva kappe anussaranti, na tato paraṃ. Kasmā, dubbalapaññattā. Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahitattā dubbalā paññā hoti.§402	Ngoại đạo chỉ nhớ được bốn mươi kiếp, không hơn. Vì sao? Vì tuệ yếu: họ không có sự phân biệt danh sắc nên tuệ yếu.
Yo hi cutimattameva passati, na upapātaṃ. So ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti.§411	Ai chỉ thấy sự chết mà không thấy tái sinh thì chấp đoạn kiến.

Câu ở §402 đáng chú ý cho người tu theo Pa-Auk: Vism giải thích tuệ của ngoại đạo yếu vì thiếu sự phân biệt danh sắc. Đây chính là bước kiến thanh tịnh (chương 18) mà ở Pa-Auk thiền sinh phải làm trước khi thấy các đời trước.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 13 · AbhiññāniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §399–420 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, AbhiññāniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Sáu câu hỏi mở đầu phần Tuệ

Giới và định đã được giải thích. Câu kệ gốc "người có trí, an trú trên giới, tu tâm và tuệ" còn lại chữ tuệ; nhưng tuệ "được nói quá vắn tắt, đến hiểu còn khó, huống chi là tu" (Vism §421). Nên Ngài đặt sáu câu hỏi để trả lời từng câu một:

Sớ giải nói rõ vì sao định nghĩa có chữ "thiện": để loại hai loại tuệ vô ký (tuệ trong tâm quả và tâm duy tác của bậc A-la-hán), và bác bỏ lời nói sai rằng "có tuệ ô nhiễm". Chữ "trí thiền quán" thì loại các tuệ thiện khác (như tuệ trong bố thí, trì giới thông thường).

Tưởng, thức và tuệ: ba người nhìn một đống tiền

Ba pháp này đều là "biết", nhưng không biết như nhau. Thanh Tịnh Đạo dùng một hình ảnh rất đời thường: một đống đồng tiền vàng đặt trên bàn của người đổi tiền, có ba người cùng nhìn.

Khó ở chỗ: khi có tuệ thì tưởng và thức cũng có mặt trong cùng một tâm, cùng một cảnh, không tách ra cầm riêng được. Vì vậy Ngài Nāgasena nói với vua Milinda:

Bốn mặt của tuệ

Dòng cuối là chiếc cầu nối giữa phần Định và phần Tuệ, và cũng là lý do Ngài Pa-Auk yêu cầu thiền sinh có định (cận định hay an chỉ định) rồi mới phân biệt danh sắc: "ánh sáng của trí tuệ" phát sinh từ định giúp thấy được các bó sắc và các tâm sở.

Tuệ có mấy loại?

Cách chia "tuệ xác định danh, tuệ xác định sắc" (§426) chính là việc của chương 18, nơi Ngài Pa-Auk dạy thiền sinh phân biệt danh pháp và sắc pháp theo từng sát-na. Bốn tuệ phân tích không có đề mục tu riêng; chúng thành tựu cùng với Thánh quả, trở nên sáng tỏ nhờ năm điều: chứng đắc, học thuộc Phật ngôn, nghe pháp, hỏi han, và tu tập ở các đời trước (§429).

Đất, rễ và thân của tuệ

Năm uẩn: năm "đống"

Khandha nghĩa là đống, khối (rāsi). Gom tất cả sắc thuộc mười một loại (quá khứ, vị lai…) lại "bằng tuệ" thành một đống, gọi là sắc uẩn. Không có sắc uẩn nào ngoài chính các sắc ấy (§497). Mỗi uẩn được định nghĩa bằng một tướng:

Sắc uẩn: 28 sắc qua nhiều cách chia

Sắc chỉ có một tướng là bị biến hoại, nhưng chia hai thì có 4 sắc đại hiển (tứ đại) và 24 sắc y sinh. Thanh Tịnh Đạo nói rõ: những thứ như "sắc sức mạnh", "sắc bệnh", "sắc ngủ gục" không có riêng, vì đã nằm trong các sắc khác; nên con số là 28, không thiếu không thừa (§446). Rồi Ngài chia 28 sắc theo hơn mười cách. Chọn một cách chia để xem.

Về con mắt, Vism có một nhận xét đáng nhớ: có người cho rằng mắt là "tịnh sắc của các đại có lửa trội", tai là "của gió trội"…; Ngài bác bỏ: "hãy đưa kinh ra", và kết luận năm căn khác nhau là do nghiệp khác nhau, không do đại nào trội hơn (§434).

Thức uẩn: 89 tâm và 14 phận sự

Vism giải thích thức uẩn trước các uẩn khác, "vì khi đã hiểu thức uẩn thì các uẩn kia dễ hiểu" (§451). Thức, tâm, ý là một nghĩa. Ngài đếm: 21 thiện, 12 bất thiện, 36 quả, 20 duy tác = 89 (§455), và kể mười bốn phận sự mà các tâm ấy làm: tục sinh, hữu phần, hướng tâm, thấy, nghe, ngửi, nếm, đụng, tiếp thâu, suy đạt, xác định, tốc hành, na cảnh, tử.

Mô phỏng dưới đây cho thấy năm uẩn trong một sát-na tâm: chọn một tâm, xem thọ nào, tưởng, những hành nào đi cùng, và tâm ấy nương vào sắc nào. Bật chế độ "54 tâm" để thấy những tâm mà Ngài Pa-Auk nói người chưa giác ngộ phải tự thấy.

Thọ, tưởng và hành

Thọ, tưởng và hành được chia theo đúng các tâm mà chúng đi cùng: "không có thức nào lìa tưởng, nên thức chia bao nhiêu thì tưởng chia bấy nhiêu" (§457).

Hành uẩn có tướng "tạo tác", phận sự "thúc đẩy", hiện bày là "lan tỏa", nhân gần là ba uẩn danh còn lại (§458). Với tâm đại thiện thứ nhất, Vism đếm 36 hành: 27 pháp được nêu tên trong Dhammasaṅgaṇī, 4 pháp "yevāpanaka" (dục, thắng giải, tác ý, trung xả) và 5 pháp bất định (bi, hỷ, ba giới phần). Trong Mô phỏng 14.2, chọn "Đại thiện 1" để thấy con số này.

Mười một loại trong mỗi uẩn

Đức Phật dạy trong Vibhaṅga và Kinh Uẩn: "Bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai, hiện tại, trong hay ngoài, thô hay tế, thấp hay cao, xa hay gần, gom tất cả lại, gọi là sắc uẩn". Vism giải thích từng loại; "quá khứ" chẳng hạn có bốn nghĩa: theo đời sống, theo dòng tương tục, theo thời khoảng, theo sát-na.

Thứ tự, uẩn và thủ uẩn, vì sao là năm

Vì sao đúng năm, không hơn không kém? Vì (1) mọi pháp hữu vi gom theo loại giống nhau thì vừa đủ năm nhóm; (2) chỗ để chấp "đây là ta, của ta" không vượt quá năm thứ này; (3) các cách gom khác, như giới uẩn, định uẩn, đều nằm trong năm uẩn (§506).

Đào sâu: nguyên văn và Sớ giảiVism §421–509 · Paramatthamañjūsā

Kā paññā, kenaṭṭhena paññā, kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, katividhā paññā, kathaṃ bhāvetabbā, paññābhāvanāya ko ānisaṃsoti?§421	Tuệ là gì? Theo nghĩa nào gọi là tuệ? Tướng, phận sự, sự hiện bày, nhân gần của nó là gì? Tuệ có mấy loại? Tu như thế nào? Lợi ích của sự tu tuệ là gì?
kusala-ggahaṇena duvidhampi abyākataṃ nivattetiṬīkā §422	Với chữ "thiện", [Ngài] loại cả hai loại vô ký [tuệ trong tâm quả và tâm duy tác].
Saññā hi ajātabuddhino dārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya hoti, nīlādivasena ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattagahaṇato.§423	Tưởng như đứa trẻ chưa biết gì nhìn đồng tiền, vì chỉ nắm lấy dáng vẻ hiện ra của cảnh như xanh, vàng.
Paññā heraññikassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāraṃ gahetvā, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetvā, tato uddhampi maggapātubhāvapāpanato.§423	Tuệ như người đổi tiền nhìn đồng tiền: nắm dáng của cảnh, đưa đến thấu triệt các tướng, và vượt lên nữa, làm cho đạo hiện khởi.
Viññāṇaṃ ārammaṇe ekaccavisesagahaṇasamatthatāya gāmikapurisassa kahāpaṇadassanasadisaṃ vuttaṃ. Paññā ārammaṇe anavasesavisesāvabodhato heraññikassa kahāpaṇadassanasadisī vuttāti daṭṭhabbaṃ.Ṭīkā §423	Thức được ví như người nhà quê nhìn đồng tiền vì nó nắm được một vài đặc điểm của cảnh; tuệ được ví như người đổi tiền vì nó hiểu tất cả đặc điểm của cảnh, không sót.
dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, dhammānaṃ sabhāvapaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsanarasā, asammohapaccupaṭṭhānā.§424	Tuệ có tướng thấu suốt thực tánh các pháp, phận sự phá tan bóng tối si mê che lấp thực tánh các pháp, hiện bày là không mê lầm.
Viññāṇaṃ cittaṃ manoti atthato ekaṃ.§451	Thức, tâm, ý: về nghĩa là một.
Iti ekavīsati kusalāni dvādasākusalāni chattiṃsa vipākāni vīsati kiriyānīti sabbānipi ekūnanavuti viññāṇāni honti.§455	Như vậy, hai mươi mốt thiện, mười hai bất thiện, ba mươi sáu quả, hai mươi duy tác: tất cả là tám mươi chín thức.
Tattha kāmāvacarapaṭhamakusalaviññāṇasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā sattavīsati, yevāpanakā cattāro, aniyatā pañcāti chattiṃsa.§458	Trong đó, [các hành] tương ưng với thức thiện dục giới thứ nhất là: hai mươi bảy pháp cố định được nêu tên, bốn pháp "yevāpanaka", năm pháp bất định; tổng cộng ba mươi sáu.
Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi.§497	Không có cái gọi là sắc uẩn nào khác ngoài sắc.
Upādānakkhandhāti cettha upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo.§505	Ở đây "thủ uẩn" phải hiểu là: các uẩn làm cảnh cho thủ.
Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, parimaddanāsahanato. Udakapubbuḷaṃ viya vedanā, muhuttaramaṇīyato. Marīcikā viya saññā, vippalambhanato. Kadalikkhandho viya saṅkhārā, asārakato. Māyā viya viññāṇaṃ, vañcakato.§508	Nói rộng: sắc nên được thấy như đống bọt, vì không chịu nổi sự chà xát; thọ như bong bóng nước, vì chỉ đẹp trong khoảnh khắc; tưởng như ảo ảnh, vì đánh lừa; hành như thân cây chuối, vì không có lõi; thức như trò ảo thuật, vì lừa dối.

Sớ giải ở §423 tóm gọn sự khác nhau: thức nắm được "một vài" đặc điểm, tuệ nắm được "tất cả" đặc điểm của cảnh. Đây là lý do Ngài Pa-Auk nhấn mạnh phải thấy "từng danh pháp một" chứ không dừng ở chỗ biết có một tâm đang biết.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 14 · KhandhaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §420–509 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, KhandhaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Vì sao gọi là "xứ"?

Āyatana có ba nghĩa gốc (§511): là chỗ tâm và tâm sở "nỗ lực" làm phận sự của mình; là cái "kéo dài" những gì đi đến; và là cái "dẫn dắt" nỗi khổ luân hồi dài đằng đẵng. Ngoài ra, theo cách dùng thông thường, xứ là chỗ ở, mỏ quặng, chỗ tụ hội, nơi sinh, và nguyên nhân (§512): tâm và tâm sở "ở" nơi mắt, "tụ hội" nơi mắt và sắc, "sinh ra" từ đó, và nếu không có mắt, sắc thì chúng không có.

Mắt, sắc… cũng đều là "pháp"; sao không gọi tất cả là pháp xứ? Vì Đức Phật phân định theo môn và cảnh của sáu nhóm thức: với nhóm nhãn thức, nhãn xứ là môn sinh, sắc xứ là cảnh; cứ thế cho đến ý thức, có hữu phần (một phần của ý xứ) làm môn và pháp xứ làm cảnh (§513).

Vì sao gọi là "giới"?

Dhātu là cái giữ lấy thực tánh của chính nó (§518). Ngài Buddhaghosa so sánh thẳng: "cái ngã của ngoại đạo không có thực tánh; các giới thì không như thế". Giới cũng giống các khoáng chất (hùng hoàng, thư hoàng) làm nên tảng đá nhiều màu; giống các chất (máu, dịch vị…) làm nên thân, mỗi chất có tướng riêng. Và quan trọng nhất:

Sớ giải giải thích lời Đức Phật "người này gồm sáu giới": cái mà thế gian gọi là "một người" chỉ là một tập hợp của sáu pháp không có linh hồn (đất, nước, lửa, gió, hư không, thức); không có linh hồn hay con người nào trong đó.

Mười tám giới: một pháp nằm ở đâu?

Vism §522 đếm: mỗi căn, mỗi cảnh (trừ xúc) là một pháp; xúc giới là ba pháp (đất, lửa, gió); mỗi thức ngũ song là hai (quả thiện, quả bất thiện); ý giới ba; pháp giới hai mươi (thọ, tưởng, hành uẩn, 16 sắc tế và Níp-bàn); ý thức giới bảy mươi sáu. Chọn một ô để xem; chuyển cách nhìn để thấy cùng một bảng gom thành 12 xứ hay 5 uẩn.

Vì sao đúng 18?

Kinh còn nói nhiều "giới" khác: giới ánh sáng, giới đẹp, các giới vô sắc, giới dục, giới sân, giới lạc, giới khổ, giới vô vi… Vism §520 cho thấy tất cả đều nằm trong 18: giới ánh sáng là sắc giới; giới dục là pháp giới (hay cả 18 giới trong cõi dục); giới vô vi là một phần của pháp giới; "giới diệt thọ tưởng" thì không có thực tánh, chỉ là sự diệt của hai giới. Lý do thứ hai (§521):

Có người tin rằng "cái biết" là một linh hồn thường hằng. Đức Phật chia cái biết ấy ra bảy giới: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý giới, ý thức giới. Mỗi giới phụ thuộc vào căn và cảnh riêng, nên cái biết vừa nhiều, vừa vô thường; không có một "người biết" duy nhất nằm sau.

Bốn duyên cho một cái thấy

Các vị thầy xưa nói: thức không khởi chỉ nhờ căn và cảnh, mà còn cần thêm một điều kiện bên ngoài và sự tác ý (§523).

Và căn, cảnh không hề "muốn" thức khởi: "mắt và sắc không nghĩ: ước gì khi chúng ta hợp lại thì nhãn thức sinh ra"; chúng không cố gắng, không làm gì cả (§516). Thức cũng không "từ đâu đến" trước khi sinh, không "đi về đâu" sau khi diệt. Đây là nền tảng của cái thấy vô ngã.

Ví dụ về các giới

Đào sâu: nguyên văn và Sớ giảiVism §511–524 · Paramatthamañjūsā

Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ āyatananti vuccanti.§511	Như vậy, tất cả các pháp này được gọi là "xứ" vì là chỗ nỗ lực, vì kéo dài những gì đi đến, và vì dẫn dắt [nỗi khổ luân hồi] dài lâu.
dvādasāpi āyatanāni nāmarūpamattameva honti.§515	Cả mười hai xứ cũng chỉ là danh và sắc.
atha kho dhammatāvesā, yaṃ cakkhurūpādisāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavantīti.§516	Mà đây chỉ là pháp tánh: khi mắt, sắc… hội đủ thì nhãn thức… sinh khởi.
evaṃ dhuvādibhāvena gahitāni yoniso upaparikkhiyamānāni rittakāneva etāni dissantīti.Ṭīkā §516	[Như người vào làng trống tưởng có cơm nước, chạm vào cái bình nào cũng thấy rỗng,] các xứ này bị nắm lấy là thường…, khi khéo xét kỹ thì chỉ thấy rỗng không.
Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā, etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo.§518	Lại nữa, cái gọi là ngã của ngoại đạo không có thực tánh; các giới thì không như vậy: chúng giữ lấy thực tánh của mình, nên gọi là giới.
so chadhāturo channaṃ pathavīādīnaṃ nijjīvamattānaṃ sabhāvānaṃ samudāyamatto, na ettha jīvo vā puriso vā atthīti attho.Ṭīkā §518	"Người" gồm sáu giới ấy chỉ là tập hợp của sáu thực tánh đất… thuần không linh hồn; nghĩa là trong đó không có linh hồn hay con người.
Cakkhurūpālokamanasikāre paṭicca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ.§523	Duyên mắt, sắc, ánh sáng và tác ý, nhãn thức sinh khởi.
Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā, daṇḍo viya rūpadhātu, saddo viya cakkhuviññāṇadhātu.§524	Nói riêng: nhãn giới nên được thấy như mặt trống, sắc giới như dùi trống, nhãn thức giới như tiếng trống.
Manoviññāṇadhātu ārammaṇesu vavatthānābhāvato araññamakkaṭo viya, duddamanato assakhaḷuṅko viya, yatthakāmanipātito vehāsakkhittadaṇḍo viya§524	Ý thức giới như con khỉ trong rừng vì không cố định nơi cảnh nào; như ngựa non chưa thuần vì khó điều phục; như cây gậy ném lên không vì rơi xuống chỗ nào cũng được.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 15 · ĀyatanadhātuniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §509–524 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, ĀyatanadhātuniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Hai mươi hai quyền

"Indriya" có gốc từ "inda", vị chúa. Vism §525 giải năm nghĩa: là dấu hiệu của chúa (nghiệp thiện ác, vì nghiệp là "chúa" tạo ra các quyền do nghiệp sinh), được chúa (Đức Phật) chỉ dạy, được chúa thấy, được chúa vun bồi, được chúa thực hành. Lại nữa, quyền là cái làm chủ (ādhipacca): mắt tinh thì nhãn thức sắc bén, mắt mờ thì nhãn thức yếu theo.

Trong 22 quyền, chỉ có mạng quyền chia hai: mạng quyền sắc và mạng quyền danh (§526). Bốn quyền tuệ (tuệ quyền và ba quyền siêu thế) "về nghĩa chỉ là vô si" (§525). Bài kệ kết phần quyền:

Bốn Thánh đế qua nhiều lăng kính

Vism §529 liệt kê mười sáu cách để hiểu bốn đế. Chọn một lăng kính để thấy cả bốn đế cùng lúc.

Khổ đế: mười hai pháp, bảy loại khổ

Bài kinh liệt kê mười hai điều: sinh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não, gặp điều không ưa, xa điều ưa, cầu không được, và "tóm lại, năm thủ uẩn là khổ". Vism §539 phân biệt bảy loại khổ:

Vì sao nói tóm lại "năm thủ uẩn là khổ"? Vì mọi khổ đều nảy sinh trên năm thủ uẩn, "như lửa trên củi, như vũ khí nhắm vào bia, như ruồi muỗi trên thân bò, như thợ gặt trên ruộng, như bọn cướp trên làng" (§552).

Tập đế và diệt đế

Tập đế là ái dẫn đến tái sinh, đi cùng hỷ và tham, tìm vui chỗ này chỗ kia: dục ái, hữu ái, phi hữu ái. Khi giảng diệt đế, Đức Phật nói "sự diệt không còn dư sót của chính ái ấy", vì nhân diệt thì quả diệt. Vism so sánh: chư Như Lai hành xử như sư tử, nhắm vào nhân; ngoại đạo như con chó, nhắm vào quả (§554). Sớ giải nói rõ: chó bị ném hòn đất thì sủa và cắn hòn đất chứ không xông vào người ném; ngoại đạo muốn diệt khổ thì hành hạ thân xác chứ không diệt phiền não.

Níp-bàn có thật không?

Vism §557–561 là một cuộc tranh luận ngắn, Ngài Buddhaghosa đáp từng chất vấn:

Kết luận (§560–561): Níp-bàn không có nguồn sinh, vì đạo chỉ "đạt đến" chứ không "tạo ra" nó; do đó không già không chết, thường hằng; vượt qua bản chất của sắc nên vô sắc; là một cứu cánh cho chư Phật và mọi bậc Thánh; gọi là "hữu dư y" khi còn uẩn, "vô dư y" khi uẩn không còn khởi nữa. "Này các tỳ khưu, có cái không sinh, không thành, không tạo tác, không hữu vi."

Đạo đế: tám chi trong một sát-na

Vism §562 giải thích tám chi đạo khi chúng cùng khởi trong một sát-na tâm đạo, lấy Níp-bàn làm cảnh: chánh kiến thấy, chánh tư duy đặt tâm lên Níp-bàn, ba chi giới cắt đứt tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, chánh tinh tấn nâng đỡ, chánh niệm không quên, chánh định không tán loạn. Rồi §568 cho thấy tám chi gom vào ba uẩn:

Đào sâu: nguyên văn và Sớ giảiVism §525–569 · Paramatthamañjūsā

Apica ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenāpi etāni indriyāni.§525	Lại nữa, chúng là "quyền" theo nghĩa làm chủ, tức là sự chi phối.
Paññindriyādīni hi cattāri atthato amohoyeva.§525	Bốn quyền bắt đầu bằng tuệ quyền, về nghĩa chỉ là vô si.
bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ, santāpanarasaṃ, pavattipaccupaṭṭhānaṃ. Pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ, anupacchedakaraṇarasaṃ, palibodhapaccupaṭṭhānaṃ.§532	Khổ đế có tướng bức bách, phận sự thiêu đốt, hiện bày là sự vận hành. Tập đế có tướng làm phát sinh, phận sự không để đứt đoạn, hiện bày là sự trói buộc.
Santilakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ, accutirasaṃ, animittapaccupaṭṭhānaṃ. Niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ, kilesappahānarasaṃ, vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ.§532	Diệt đế có tướng an tịnh, phận sự bất tử, hiện bày là vô tướng. Đạo đế có tướng dẫn ra, phận sự đoạn phiền não, hiện bày là sự xuất khỏi.
Sīhasamānavuttino hi tathāgatā. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā hetumhi paṭipajjanti, na phale.§554	Chư Như Lai hành xử như sư tử: khi diệt khổ và giảng về diệt khổ, các Ngài nhắm vào nhân, không nhắm vào quả.
Na hi ‘‘yaṃ bālaputhujjanā na upalabhanti, taṃ natthī’’ti vattabbaṃ.§557	Không thể nói rằng "điều gì phàm phu không tìm thấy thì không có".
evaṃ nibbānampi sīlasamādhipaññāsaṅkhātasammāpaṭipattibhūtena upāyena upalabbhatītiṬīkā §557	Cũng vậy, Níp-bàn được tìm thấy bằng phương tiện là sự thực hành đúng, gồm giới, định, tuệ.
Pattabbameva hetaṃ maggena, na uppādetabbaṃ. Tasmā appabhavameva. Appabhavattā ajarāmaraṇaṃ.§560	Níp-bàn chỉ được đạo đạt đến, không do đạo tạo ra; vì vậy không có nguồn sinh; không có nguồn sinh nên không già, không chết.
Kiriyāva vijjatīti samudayasaccaṃ sandhāya vadati.Ṭīkā §567	"Chỉ có hành động": câu này nói về tập đế.
Loke lokappabhave, lokatthagame sive ca tadupāye; Sammuyhati tāva naro, na vijānāti yāva saccānī§563	Về thế gian, nguồn gốc thế gian, sự chấm dứt thế gian an lành và con đường đến đó, con người còn mê mờ chừng nào chưa biết các đế.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 16 · IndriyasaccaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §524–569 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, IndriyasaccaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Duyên và pháp do duyên sinh

Đức Phật dạy: "Này các tỳ khưu, thế nào là duyên khởi? Do vô minh duyên hành, do hành duyên thức… Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ này." Và: "Thế nào là các pháp do duyên sinh? Già chết là vô thường, hữu vi, do duyên sinh…" Vậy duyên khởi là các pháp làm duyên; pháp do duyên sinh là các pháp được sinh từ những duyên ấy (§570–571). Đức Phật gọi duyên khởi bằng bốn tên: như thật (đủ duyên, không thiếu không thừa, thì pháp ấy sinh), không sai (duyên đã hội đủ thì không thể không sinh), không khác (duyên của pháp này không sinh ra pháp khác), tánh y duyên (§572).

Ngay cả Ngài Buddhaghosa cũng nói lời khiêm tốn này. Ngài dẫn lời người xưa: bốn điều khó thấy và khó giảng là sự thật, chúng sinh, tục sinh và phương thức duyên; rồi nói Ngài chỉ có thể dựa vào lời Phật dạy và con đường của các bậc thầy đi trước mà giải thích.

Bốn cách Đức Phật giảng, và cách thứ năm

Như bốn người đi lấy dây leo (§582): người thấy gốc trước thì chặt gốc kéo cả dây; người thấy khúc giữa thì chặt giữa kéo phần ngọn; người thấy ngọn trước thì nắm ngọn lần xuống tới gốc; người thấy khúc giữa thì chặt giữa lần xuống gốc.

Vì sao giảng nhiều cách? Vì duyên khởi "tốt đẹp toàn diện", đi vào từ đâu cũng dẫn đến chỗ hiểu; và vì Đức Phật đã đạt sự thành thạo trong cách thuyết giảng (§583).

Vì sao bắt đầu từ vô minh?

Vô minh không phải là "nguyên nhân đầu tiên không có nhân", vì kinh dạy: "do lậu tập khởi nên vô minh tập khởi". Nhưng khi giảng về vòng luân hồi, Đức Phật lấy một trong hai pháp làm đầu mối: vô minh hay hữu ái (§584). Vô minh là nhân đặc biệt của nghiệp dẫn đến khổ cảnh: như con bò bị nóng bức, mệt lả, lại uống nước nóng, không ngon mà còn hại mình. Hữu ái là nhân đặc biệt của nghiệp dẫn đến thiện cảnh: như con bò ấy uống nước mát, có vị ngon và hết mệt (§585).

Bánh xe hữu

Vì sao kinh chỉ nói vô minh và hành ở quá khứ mà Vism lại kể năm? Vì "người không hiểu biết thì khao khát, khao khát thì chấp thủ, do thủ mà có hữu": nói đến vô minh là đã bao gồm ái, thủ, hữu. Paṭisambhidāmagga giải thích năm nhân quá khứ: si mê là vô minh; sự tích tập (các tư chuẩn bị, như lo sắm sửa đồ bố thí cả tháng) là hành; sự ưa thích là ái; sự bám vào là thủ; tư (lúc trao vật thí vào tay người nhận) là hữu (§654).

Hai mươi bốn duyên

"Vô minh duyên hành" nhưng duyên bằng cách nào? Vism §594–615 giải thích 24 duyên của bộ Paṭṭhāna, rồi cho thấy vô minh làm duyên cho phước hành chỉ theo hai cách (cảnh và cận y), cho phi phước hành theo nhiều cách, cho bất động hành chỉ theo một cách (cận y) (§616).

Như mầm cây sinh ra từ nhiều nhân (thời tiết, đất, hạt, nước) và có nhiều mặt (màu, mùi, vị). Đức Phật nêu một nhân khi nó chủ yếu (xúc là nhân chính của thọ), khi nó rõ rệt, hay khi nó riêng biệt (§617).

Người mù và những bước đi lạc

Người mê mờ về sự chết, sự tái sinh, luân hồi, tướng của các hành và các pháp do duyên sinh thì tưởng tượng ra "chúng sinh chết rồi đổi thân", "cái ngã biết, cái ngã làm"…, và tạo cả ba loại hành. Về thủ duyên hữu, Vism nói thẳng: "phàm phu như người điên", không xét đúng sai, vì bất cứ loại thủ nào mà mong cầu bất cứ cõi nào và làm bất cứ nghiệp nào (§650).

Bốn sự sâu xa và bốn phương pháp

Bốn sự sâu xa (§659): sâu về nghĩa (quả sinh từ nhân), sâu về pháp (nhân làm duyên cho quả bằng cách nào), sâu về cách giảng (chỉ trí Toàn giác mới đứng vững được), sâu về sự thấu triệt (thực tánh của từng chi).

Đào sâu: nguyên văn và Sớ giảiVism §570–661 · Paramatthamañjūsā

jarāmaraṇādīnaṃ dhammānaṃ paccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo, dukkhānubandhanaraso, kummaggapaccupaṭṭhānoti veditabbo.§572	Duyên khởi có tướng là làm duyên cho già chết…, phận sự là nối kết khổ, hiện bày là con đường sai.
Saccaṃ satto paṭisandhi, paccayākārameva ca; Duddasā caturo dhammā, desetuṃ ca sudukkarā§581	Sự thật, chúng sinh, tục sinh và phương thức duyên: bốn pháp này khó thấy và rất khó giảng.
Āsavasamudayā avijjāsamudayo§584	Do lậu tập khởi nên vô minh tập khởi.
aññāṇalakkhaṇā avijjā, sammohanarasā, chādanapaccupaṭṭhānā, āsavapadaṭṭhānā.§588	Vô minh có tướng không biết, phận sự làm mê mờ, hiện bày là che lấp, nhân gần là lậu.
Ummattako viya hi puthujjano.§650	Phàm phu như người điên.
Sokādīhi avijjā, siddhā bhavacakkamaviditādimidaṃ; Kārakavedakarahitaṃ, dvādasavidhasuññatāsuññaṃ.§652	Vô minh được xác lập từ sầu…; bánh xe hữu này không biết khởi điểm, không có người tạo tác và người thọ hưởng, trống không theo mười hai cách.
purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā§654	Trong nghiệp hữu trước: si mê là vô minh, tích tập là hành, ưa thích là ái, bám vào là thủ, tư là hữu; năm pháp này trong nghiệp hữu trước là duyên cho tục sinh ở đây.
Tantūnaṃ ākulakaṃ tantākulakaṃ, tantākulakamiva jātā tantākulakajātā, kilesakammavipākehi ativiya jaṭitāti attho.Ṭīkā §661	"Rối như cuộn chỉ": rối như mớ chỉ, nghĩa là bị phiền não, nghiệp và quả bện chặt vào nhau.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 17 · PaññābhūminiddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §569–661 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, PaññābhūminiddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Hai lối vào

Bao nhiêu sắc trong một con mắt?

Vism §665 đếm rất cụ thể: con mắt mà thế gian gọi là "khối thịt có tròng trắng tròng đen" không phải là nhãn giới; nhãn giới chỉ là tịnh sắc mắt. Quanh nó có 9 sắc cùng sinh (bốn đại, màu, mùi, vị, dưỡng chất, mạng quyền), 20 sắc của bó thân và bó tánh, 24 sắc của ba bó tám: tổng cộng 53 sắc khác, cộng tịnh sắc mắt là 54. Ở thân thì còn 43 sắc khác, tức 44. Chọn một căn để xem.

Năm cách xác định danh sắc

Ngoài lối đi qua tứ đại, Vism kể các lối khác, từ chi tiết đến vắn tắt (§664–668). Chọn một bậc.

Khi danh chưa hiện ra

Danh vi tế hơn sắc. Nếu đã xét sắc mà danh chưa hiện thì "không được bỏ gánh", mà phải xét đi xét lại phần sắc. "Sắc càng được làm sạch, gỡ rối, trong sáng bao nhiêu thì các pháp vô sắc lấy sắc ấy làm cảnh tự hiện ra bấy nhiêu" (§669).

Khi sắc đã thật trong, danh hiện ra theo một trong ba cửa (§670): với người này, xúc hiện ra trước, "như cú chạm đầu tiên vào cảnh", rồi thọ, tưởng, tư, tâm đi cùng; với người khác, thọ hiện trước, cảm nhận vị của cảnh "đất có tướng cứng"; với người khác nữa, thức, cái biết cảnh, hiện trước. Và lời cảnh báo (§671): bỏ sắc khi mới thấy rõ một hai pháp để chạy sang danh thì sẽ thoái thất đề mục, như con bò núi ngu ngốc ở chương 4.

Những ví dụ để thấy "chỉ có danh sắc"

Đào sâu: nguyên văn và Sớ giảiVism §662–677 · Paramatthamañjūsā

nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhi nāma.§662	Sự thấy danh sắc như thật gọi là kiến thanh tịnh.
Tato yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā taṃ anubandhamāno tassa āsayaṃ passati§663	Rồi như người thấy con rắn trong nhà, lần theo nó mà thấy chỗ ở của nó…
‘‘Ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatana’’nti idaṃ bhavaggadhammānaṃ ādikammikassa duppariggahatāya vuttaṃ.Ṭīkā §663	"Trừ phi tưởng phi phi tưởng xứ" được nói vì các pháp ở đỉnh cõi hữu khó xét đối với người mới tu.
Tena samathayānikassāpi rūpamukhena vipassanābhiniveso labbhati, na arūpamukhenevāti dasseti.Ṭīkā §664	Qua đó cho thấy người thiên về chỉ cũng có thể bắt đầu thiền quán từ cửa sắc, không phải chỉ từ cửa danh.
lābhino eva pana mahaggatacittāni supākaṭāni honti.Ṭīkā §664	Nhưng các tâm đáo đại chỉ hiện rõ với người đã chứng đắc.
Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti, tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ.§669	Nếu sau khi đã nắm sắc qua cửa này hay cửa khác mà khi nắm danh, danh không hiện vì vi tế, thì không được bỏ gánh, mà phải quán xét, tác ý, nắm bắt, xác định sắc lần nữa, lần nữa.
Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā.§670	Với người đã nắm sắc thật trong sạch như vậy, các pháp vô sắc hiện ra theo ba cách: qua xúc, qua thọ, hay qua thức.
Yamakaṃ nāmarūpañca, ubho aññoññanissitā; Ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ, ubho bhijjanti paccayā§675	Danh và sắc là một cặp, nương vào nhau; khi một bên tan rã thì cả hai đều tan rã, vì là duyên của nhau.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 18 · DiṭṭhivisuddhiniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §661–677 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, DiṭṭhivisuddhiniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Năm cách nắm bắt nhân duyên

Trước hết, người tu suy xét: danh sắc này không phải không có nhân (nếu vậy thì mọi nơi, mọi lúc, mọi người đều như nhau), cũng không do Thượng đế… tạo ra (vì ngoài danh sắc không có Thượng đế nào). Vậy nó phải có nhân và duyên. Rồi vị ấy nắm bắt chúng theo một trong năm cách (§678–688).

Mười hai loại nghiệp

Ở cách thứ năm, Vism trình bày nghiệp theo ba bộ bốn (§685–687). Bộ đầu liên quan trực tiếp đến lộ trình tâm: trong bảy tâm tốc hành của một lộ trình, mỗi tư có thời điểm trổ quả khác nhau. Bấm vào từng sát-na.

Vism nói rõ: sự sai biệt của nghiệp và quả chỉ có trí biết nghiệp quả của chư Phật thấy trọn vẹn. "Còn hành giả thiền quán thì phải biết một phần." Sớ giải giải thích thêm: không thể biết hết vì không phải cảnh của mình, nhưng nếu không biết gì cả thì việc nắm bắt nhân duyên không trọn vẹn (§687).

Mười sáu hoài nghi được đoạn trừ

Người thấy danh sắc vận hành do duyên ở hiện tại thì cũng thấy: "như bây giờ, quá khứ cũng do duyên mà vận hành, vị lai cũng sẽ do duyên mà vận hành" (§679). Khi ấy, mười sáu hoài nghi mà Đức Phật kể trong Kinh Tất Cả Lậu Hoặc đều được đoạn (§680).

Không có gì "đi" sang đời sau

Vị ấy hiểu: các uẩn do nghiệp quá khứ sinh ra đã diệt ngay ở đời ấy; do nghiệp quá khứ mà ở đời này các uẩn khác sinh ra; không một pháp nào từ đời trước đi sang đời này. Nhưng không phải vì thế mà không có liên hệ (§690):

Trí này cũng gọi là trí an trú pháp (dhammaṭṭhitiñāṇa), trí như thật, chánh kiến. Đến đây, hành giả đạt tri biến tri (ñātapariññā), và được gọi là "người đã có chỗ dựa trong giáo pháp, có chỗ đứng, có cảnh giới tái sinh chắc chắn: tiểu Nhập lưu" (§691).

Đào sâu: nguyên văn và Sớ giảiVism §678–691 · Paramatthamañjūsā

Etasseva pana nāmarūpassa paccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhi nāma.§678	Trí đứng vững sau khi vượt qua hoài nghi về ba thời nhờ nắm bắt nhân duyên của chính danh sắc này, gọi là đoạn nghi thanh tịnh.
So evaṃ paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne paccayato pavattittha, anāgatepi paccayato pavattissatīti samanupassati.§679	Thấy danh sắc vận hành do duyên như vậy, vị ấy thấy: như bây giờ, trong quá khứ nó cũng vận hành do duyên, trong vị lai nó cũng sẽ vận hành do duyên.
Kammā vipākā vattanti, vipāko kammasambhavo; Kammā punabbhavo hoti, evaṃ loko pavattatīti.§688	Từ nghiệp các quả vận hành; quả do nghiệp mà có; từ nghiệp có tái sinh: thế gian vận hành như vậy.
Vipassakena pana kammantarañca vipākantarañca ekadesato jānitabbaṃ.§687	Còn hành giả thiền quán thì phải biết một phần sự sai biệt của nghiệp và của quả.
Ekadesato jānitabbaṃ anavasesato jānituṃ na sakkā avisayattā. Sabbena sabbaṃ ajānane paccayapariggaho na paripūratīti.Ṭīkā §687	"Phải biết một phần": không thể biết hết vì không phải cảnh của mình. Nếu hoàn toàn không biết thì sự nắm bắt nhân duyên không trọn vẹn.
Iminā pana ñāṇena samannāgato vipassako buddhasāsane laddhassāso laddhapatiṭṭho niyatagatiko cūḷasotāpanno nāma hoti.§691	Hành giả thiền quán có trí này đã tìm được sự an ủi, chỗ đứng trong giáo pháp của Đức Phật, có cảnh giới tái sinh chắc chắn, được gọi là tiểu Nhập lưu.
Aparihīnakaṅkhāvitaraṇavisuddhiko vipassako lokiyāhi sīlasamādhipaññāsampadāhi samannāgatattā uttari appaṭivijjhanto sugatiparāyaṇo ca hotīti vuttaṃ ‘‘niyatagatiko’’ti.Ṭīkā §691	Hành giả không thoái thất đoạn nghi thanh tịnh, có đủ giới, định, tuệ hiệp thế, dù chưa thấu triệt cao hơn, vẫn có cõi lành là nơi đến; vì vậy gọi là "có cảnh giới tái sinh chắc chắn".

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 19 · KaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §677–691 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, KaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Ba loại biến tri

Tuệ thấu triệt: gom từng nhóm mà quán

Paṭisambhidāmagga dạy: "Bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai, hiện tại… vị ấy xác định là vô thường: một lần thấu triệt; là khổ: một lần; là vô ngã: một lần." Rồi cũng vậy với thọ, tưởng, hành, thức, với mắt… đến già chết (§694). Vism liệt kê các nhóm pháp: năm uẩn, sáu môn, sáu cảnh, sáu thức, sáu xúc… 32 thể, 12 xứ, 18 giới, 22 quyền, 12 chi duyên khởi; và khuyên bắt đầu với nhóm nào hiện rõ, dễ nắm với mình. Các pháp siêu thế thì không đem ra quán.

Vô thường "theo nghĩa hoại diệt": sắc quá khứ đã diệt ngay ở quá khứ, không đến đời này; sắc vị lai sẽ diệt ở đó, không đi tiếp; sắc trong diệt ở trong, không ra ngoài… Khổ "theo nghĩa đáng sợ"; vô ngã "theo nghĩa không có lõi": không có cái ngã nào là người ở, người làm, người hưởng, người tự chủ (§695).

Bốn mươi cách quán

Để tuệ thấu triệt vững chắc, vị ấy quán năm uẩn theo 40 cách mà Paṭisambhidāmagga dùng để giải thích "trí thuận thứ" (§697–698): 10 cách thuộc vô thường, 25 thuộc khổ, 5 thuộc vô ngã. Nhân với năm uẩn, thành 50 + 125 + 25 = 200 cách quán.

Nếu tuệ vẫn chưa thành, Vism chỉ chín cách làm sắc bén các quyền (§699): chỉ thấy sự hoại diệt của các hành vừa sinh; làm cẩn trọng; làm liên tục; làm điều thích hợp; nắm tướng định; tu các giác chi đúng lúc; không tiếc thân mạng; vượt khó bằng sự xuất ly; không dừng giữa chừng. Rồi tránh bảy điều không thích hợp, dùng bảy điều thích hợp như ở chương 4.

Bảy cách với sắc, bảy cách với danh

Tuệ sinh diệt non

"Sắc đã sinh là hiện tại; tướng sinh khởi của nó là sinh, tướng biến đổi là diệt, sự thấy theo là trí" (§723). Vị ấy hiểu: trước khi sinh, danh sắc không nằm sẵn thành đống ở đâu; khi sinh không từ đống nào đến; khi diệt không đi về phương nào. Như tiếng đàn: không có sẵn trước, không đến từ đâu, không đi đâu cả, chỉ do cây đàn, cần đàn và sự gảy đúng cách của người chơi mà "không có rồi có, có rồi mất".

Thấy sinh diệt theo duyên và theo sát-na làm cho bốn đế, duyên khởi, bốn phương pháp và ba tướng hiện rõ (§726–730). Các hành hiện ra "luôn luôn mới", ngắn ngủi như giọt sương lúc mặt trời mọc, bọt nước, vạch gậy trên mặt nước, hạt cải trên mũi dùi, ánh chớp; không lõi như ảo thuật, ảo ảnh, giấc mơ, vòng lửa quay, thành phố của càn-thát-bà. Đến đây vị ấy được gọi là người đã khởi sự thiền quán (āraddhavipassaka).

Mười tùy phiền não của thiền quán

Chúng chỉ khởi ở người tu đúng, tinh cần, đã khởi sự thiền quán; không khởi ở bậc Thánh đã thấu triệt, cũng không ở người tu sai hay lười bỏ đề mục (§732). Chọn từng tùy phiền não.

Vì sao gọi là "tùy phiền não" khi phần lớn là pháp thiện? Vì chúng là chỗ dựa cho tà kiến, ngã mạn và ái: "ánh sáng của ta" (kiến), "ánh sáng thật đẹp" (mạn), thưởng thức ánh sáng (ái). Mười chỗ dựa × ba cách nắm = 30 tùy phiền não. Riêng sự ưa thích (nikanti) vừa là tùy phiền não vừa là chỗ dựa (§735). Người khéo léo thì xét: "ánh sáng này vô thường, hữu vi, do duyên sinh…", thấy "cái này không phải của tôi, không phải là tôi, không phải tự ngã của tôi", và không dao động (§736).

Kết quả: "ánh sáng… không phải là đạo; trí thiền quán thoát khỏi các tùy phiền não, đi đúng lộ trình, mới là đạo." Đến đây, bằng trí hiệp thế, ba đế đã được xác định: khổ đế ở kiến thanh tịnh, tập đế ở đoạn nghi thanh tịnh, đạo đế ở thanh tịnh này (§736).

Đào sâu: nguyên văn và Sớ giảiVism §692–736 · Paramatthamañjūsā

Ayaṃ maggo, ayaṃ na maggoti evaṃ maggañca amaggañca ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ pana maggāmaggañāṇadassanavisuddhi nāma.§692	Trí đứng vững sau khi biết đường và không phải đường: "đây là đường, đây không phải đường", gọi là đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh.
Yepi ca sammasanupagā, tesu ye yassa pākaṭā honti sukhena pariggahaṃ gacchanti, tesu tena sammasanaṃ ārabhitabbaṃ.§694	Trong các pháp có thể đem ra quán, pháp nào hiện rõ và dễ nắm với ai thì người ấy nên bắt đầu thấu triệt từ đó.
Jātaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ.§723	Sắc đã sinh là hiện tại; tướng sinh khởi của nó là sinh, tướng biến đổi là diệt; sự thấy theo là trí.
Vipassanobhāsoti vipassanācittasamuṭṭhitaṃ, sasantatipatitaṃ utusamuṭṭhānañca bhāsuraṃ rūpaṃ.Ṭīkā §733	"Ánh sáng thiền quán" là sắc sáng chói do tâm thiền quán sinh ra, và sắc do thời tiết sinh ra trong dòng tương tục của chính mình.
Ettha ca obhāsādayo upakkilesavatthutāya upakkilesāti vuttā, na akusalattā. Nikanti pana upakkileso ceva upakkilesavatthu ca.§735	Ở đây, ánh sáng… được gọi là tùy phiền não vì là chỗ dựa của tùy phiền não, không phải vì bất thiện. Còn sự ưa thích vừa là tùy phiền não vừa là chỗ dựa của tùy phiền não.
Upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggoti maggañca amaggañca vavatthapeti.§736	Trí thiền quán thoát khỏi các tùy phiền não, đi đúng lộ trình, là đạo: như vậy vị ấy xác định đường và không phải đường.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 20 · MaggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §691–736 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, MaggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Vì sao phải tu lại tuệ sinh diệt?

Ở chương 20, tuệ sinh diệt còn bị mười tùy phiền não làm nhiễm nên chưa thấy rõ ba tướng. Bây giờ, sạch tùy phiền não, nó được tu lại để thấy rõ ba tướng (§738). Vì sao bình thường ta không thấy ba tướng?

Chín tuệ, từng bậc một

Ba tuệ kinh sợ, nguy hại, nhàm chán "là một về nghĩa, chỉ khác tên" (§755); ba tuệ muốn thoát, quán xét lại, xả hành cũng vậy: "ở dưới là muốn thoát, ở giữa là quán xét lại, ở cuối là xả hành đã lên đến đỉnh" (§778). Chọn một bậc.

Ba cửa giải thoát, bảy bậc Thánh

Tuệ xả hành, tùy theo cách quán nổi trội, trở thành một trong ba cửa giải thoát, và là duyên để phân biệt bảy hạng Thánh nhân (§768–777). Chọn cách quán.

Mười hai ví dụ về tuệ xuất khởi

Vism tóm cả tiến trình từ tuệ kinh sợ đến tuệ quả bằng mười hai ví dụ (§789–796): "con dơi, rắn đen, ngôi nhà, con bò, nữ dạ-xoa, đứa bé; đói, khát, lạnh, nóng, bóng tối, thuốc độc".

Tuệ xả hành cũng quyết định lộ trình (dễ hay khó, chậm hay nhanh) của đạo: chư Phật và Ngài Sāriputta cả bốn đạo đều dễ và nhanh; Ngài Mahāmoggallāna đạo đầu dễ và nhanh, ba đạo sau khó và chậm (§801). Còn số chi thiền của đạo thì các trưởng lão có ba ý kiến: do thiền nền, do các uẩn được quán, hay do ý nguyện của hành giả (§797–800).

Tuệ thuận thứ

Khi tuệ xả hành được lặp đi lặp lại, tín mạnh hơn, tấn được nâng khéo, niệm vững, tâm định; xả hành sắc bén hơn. Biết "giờ đạo sẽ khởi", tâm quán các hành là vô thường, khổ hay vô ngã rồi rơi vào hữu phần; kế đó khởi khai ý môn, rồi các tốc hành chuẩn bị, cận hành, thuận thứ, vẫn lấy các hành làm cảnh (§804). Thuận thứ "thuận" với tám tuệ trước và với 37 pháp giác ngộ sau, như vị vua công minh ngồi xử án, nghe tám vị quan xử rồi nói "cứ như vậy", thuận với họ và với luật xưa (§804).

Đào sâu: nguyên văn và Sớ giảiVism §737–805 · Paramatthamañjūsā

Aniccalakkhaṇaṃ tāva udayabbayānaṃ amanasikārā santatiyā paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Dukkhalakkhaṇaṃ abhiṇhasampaṭipīḷanassa amanasikārā iriyāpathehi paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Anattalakkhaṇaṃ nānādhātuvinibbhogassa amanasikārā ghanena paṭicchannattā na upaṭṭhāti.§739	Tướng vô thường không hiện ra vì không tác ý sinh diệt, bị sự liên tục che. Tướng khổ không hiện ra vì không tác ý sự bức bách liên tục, bị oai nghi che. Tướng vô ngã không hiện ra vì không tác ý sự phân tách các giới, bị khối đặc che.
tā dhātūsu ñāṇena vinibbhujitvā dissamānā hatthena parimajjiyamāno pheṇapiṇḍo viya vilayaṃ gacchantiṬīkā §739	[Các khối đặc ấy], khi được trí tuệ phân tách ra thành các giới mà thấy, thì tan biến như đống bọt bị bàn tay vò.
uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā na sampāpuṇāti. Khayavayabhedanirodheyeva sati santiṭṭhati.§741	[Trí] không còn với tới sự sinh, sự trụ, sự vận hành hay tướng; niệm chỉ an trú trên sự tận, sự diệt, sự tan rã, sự chấm dứt.
Bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ pana bhāyati na bhāyatīti? Na bhāyati.§751	Tuệ kinh sợ có sợ hay không? Không sợ. [Nó chỉ thẩm xét: các hành quá khứ đã diệt, hiện tại đang diệt, vị lai sẽ diệt.]
idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhati, heṭṭhā muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma jātaṃ, majjhe paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma, ante ca sikhāppattaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma§778	Tuệ xả hành này chỉ là một mà có ba tên: ở dưới gọi là tuệ muốn thoát, ở giữa là tuệ quán xét lại, ở cuối, khi đã lên đến đỉnh, là tuệ xả hành.
Itinekehi nāmehi, kittitā yā mahesinā; Vuṭṭhānagāminī santā, parisuddhā vipassanā.§805	Như vậy, thiền quán đưa đến xuất khởi, an tịnh, thanh tịnh, được bậc Đại Tiên nói đến bằng nhiều tên.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 21 · PaṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §736–805 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, PaṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Lộ trình đạo

Để có đạo tuệ thứ nhất, "không còn gì khác phải làm": những gì cần làm đã làm xong khi tu thiền quán đến thuận thứ (§806). Khi thuận thứ đã xua tan bóng tối che các đế, tâm không còn lao vào, không dừng lại, không dính vào bất cứ hành nào, mà co rút lại như giọt nước trên lá sen. Bấm vào từng sát-na; đổi kiểu lộ trình.

Bốn đạo, bốn quả, tám bậc Thánh

Sau đạo Nhập lưu, hành giả là bậc Thánh thứ hai (bậc thứ nhất là người đang ở sát-na đạo); dù phóng dật cũng chỉ tái sinh tối đa bảy lần giữa người và trời. Rồi ngay chỗ ngồi ấy hay lúc khác, vị ấy lại quán các hành, qua đủ các tuệ đến xả hành, chuyển tộc, và đạo Nhất lai "làm mỏng" tham dục và sân; rồi đạo Bất lai đoạn hết chúng; rồi đạo A-la-hán đoạn sắc ái, vô sắc ái, mạn, phóng dật, vô minh (§812–816). Bậc A-la-hán là "người mang thân cuối cùng, đã đặt gánh nặng xuống, đã đạt mục đích, đã đoạn kiết sử của hữu, giải thoát nhờ chánh trí, là phước điền tối thượng của thế gian cùng chư thiên".

Đạo nào đoạn phiền não nào?

Vism §829–830 xếp hơn mười nhóm phiền não và chỉ rõ đạo nào đoạn. Chọn một nhóm.

Đạo đoạn phiền não quá khứ, vị lai hay hiện tại? Không phải loại nào trong ba (§831). Đạo đoạn phiền não "đã có đất" (bhūmiladdha): những phiền não có khả năng khởi lên trên năm uẩn chưa được thấu triệt. Như người chán cây độc đóng gai độc vào bốn phía gốc cây, cây không còn sinh hoa trái được nữa (§836).

Ba loại đoạn trừ

37 pháp giác ngộ trong một sát-na

Bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm quyền, năm lực, bảy giác chi, tám chi đạo: 37 pháp (§818). Trước đạo, chúng có ở các tâm thiền quán khác nhau; trong sát-na đạo, chúng có trong cùng một tâm, lấy Níp-bàn làm cảnh: chỉ một niệm mà làm phận sự của bốn niệm xứ, chỉ một tinh tấn mà làm phận sự của bốn chánh cần (§825). Thật ra chỉ có 14 pháp khác nhau: chín pháp chỉ có một chỗ (dục, tâm, hỷ, an tịnh, xả, tư duy, ngữ, nghiệp, mạng), tín hai chỗ, định bốn, tuệ năm, niệm tám, tấn chín (§826). Và chỉ, quán ở đây đi đôi, không pháp nào vượt pháp nào (§828).

Đào sâu: nguyên văn và Sớ giảiVism §806–853

Ito paraṃ gotrabhuñāṇaṃ hoti, taṃ maggassa āvajjanaṭṭhāniyattā neva paṭipadāñāṇadassanavisuddhiṃ na ñāṇadassanavisuddhiṃ bhajati, antarā abbohārikameva hoti.§806	Sau đó là trí chuyển tộc. Vì nó đứng ở vị trí hướng tâm cho đạo, nên không thuộc hành đạo tri kiến thanh tịnh, cũng không thuộc tri kiến thanh tịnh; nó ở giữa, không được kể vào bên nào.
Tattha anulomaṃ saccapaṭicchādakaṃ kilesatamaṃ vinodetuṃ sakkoti, na nibbānamārammaṇaṃ kātuṃ. Gotrabhu nibbānameva ārammaṇaṃ kātuṃ sakkoti, na saccapaṭicchādakaṃ tamaṃ vinodetuṃ.§808	Thuận thứ xua được bóng tối phiền não che các đế, nhưng không lấy Níp-bàn làm cảnh được. Chuyển tộc lấy được Níp-bàn làm cảnh, nhưng không xua được bóng tối che các đế.
Imassa pana ñāṇassa anantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā phalacittāni uppajjanti.§811	Ngay sau trí này, hai hoặc ba tâm quả, là quả của chính nó, sinh khởi.
Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti.§812	Như vậy, vị Thánh đệ tử Nhập lưu có năm sự phản khán.
Ariyamaggakkhaṇe pana yuganaddhā te dhammā pavattanti aññamaññaṃ anativattanaṭṭhena.§828	Nhưng ở sát-na Thánh đạo, các pháp ấy [chỉ và quán] vận hành đi đôi, theo nghĩa không pháp nào vượt quá pháp nào.
Yaṃ pana asanivicakkābhihatassa rukkhassa viya ariyamaggañāṇena saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ yathā na puna pavatti, evaṃ pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma.§851	Còn sự đoạn trừ các kiết sử… bằng Thánh đạo tuệ, khiến chúng không bao giờ khởi lại, như cây bị sét đánh, gọi là đoạn tận gốc.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 22 · ÑāṇadassanavisuddhiniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §805–853 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, ÑāṇadassanavisuddhiniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)

Bốn lợi ích

Nhập quả

Vism hỏi đáp chín câu về nhập quả (§858–866). Chọn từng câu.

Nhập diệt từng bước

"Người chỉ dựa vào chỉ thì dừng ở phi tưởng phi phi tưởng xứ; người chỉ dựa vào quán thì dừng ở nhập quả; người dựa vào cả hai, làm xong các việc chuẩn bị rồi làm diệt phi tưởng phi phi tưởng xứ, thì nhập được diệt" (§873). Bấm từng bước.

Nhập diệt là hữu vi hay vô vi, hiệp thế hay siêu thế? Không nói được là gì cả, "vì tự tánh nó không có" (§884): nó chỉ là sự không vận hành của tâm và tâm sở. Nhưng vì người nhập là người đạt đến nó, nên có thể nói nó "được thành tựu".

Các hạng Thánh nhân

Lời kết: trở về câu kệ đầu

Vism mở đầu bằng câu kệ này (chương 0) và khép lại cũng bằng nó: giới (chương 1–2), tâm tức định (chương 3–13), tuệ (chương 14–23). Ngài Buddhaghosa kết thúc bằng lời hồi hướng:

Đào sâu: nguyên văn và Sớ giảiVism §854–896

Saṅkhepato panassā nānākilesaviddhaṃsanaṃ, ariyaphalarasānubhavanaṃ, nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatā, āhuneyyabhāvādisiddhīti ayamānisaṃso veditabbo.§854	Nói tóm tắt, lợi ích [của tu tuệ] là: đoạn trừ nhiều loại phiền não, nếm vị Thánh quả, có khả năng nhập diệt, và thành tựu phẩm chất đáng được cúng dường…
Tattha kā phalasamāpattīti yā ariyaphalassa nirodhe appanā.§859	Nhập quả là gì? Là sự an chỉ của Thánh quả trên sự diệt [Níp-bàn].
Tattha kā nirodhasamāpattīti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti.§868	Nhập diệt là gì? Là sự không vận hành của tâm và tâm sở do diệt dần theo thứ lớp.
Nibbānaṃ patvāti anupādisesanibbānaṃ patvā viya. Sukhanti niddukkhaṃ.Ṭīkā §872	"Đạt đến Níp-bàn" nghĩa là như đã đạt Níp-bàn vô dư y. "An lạc" nghĩa là không có khổ.
Nirodhasamāpatti saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana saṅkhatātipi asaṅkhatātipi lokiyātipi lokuttarātipi na vattabbā. Kasmā? Sabhāvato natthitāya.§884	Với câu hỏi nhập diệt là hữu vi hay…, không thể nói là hữu vi, vô vi, hiệp thế hay siêu thế. Vì sao? Vì tự tánh nó không có.
Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ; Dassento kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlādisuddhiyā. Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino; Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.§896	Nguyện [bộ Thanh Tịnh Đạo] này còn mãi trên đời, chỉ cho các thiện gia nam tử tìm lối thoát khỏi thế gian con đường làm thanh tịnh giới…, chừng nào danh hiệu "Phật" của bậc Đại Tiên, bậc tối thượng của thế gian, có tâm thanh tịnh, như như bất động, còn được truyền tụng trên đời.

Nguyên văn Pāli: Visuddhimagga chương 23 · PaññābhāvanānisaṃsaniddesoBản Chaṭṭha Saṅgāyana · §853–896 · bấm “Sớ giải” ở từng đoạn để mở Paramatthamañjūsā

Lọc trong chương

Chú giải Visuddhimagga, PaññābhāvanānisaṃsaniddesoSớ giải Paramatthamañjūsā (Mahāṭīkā)